Powiat górowski, gmina Wąsosz
(nazwa niemiecka Brennowitz, Kreis Wohlau, od 1932 r. Kreis Guhrau)
Zabytki w Baranowicach
Do rejestru zabytków nie wpisano żadnego obiektu znajdującego się na terenie Baranowic. Ewidencja zabytków obejmuje natomiast historyczny układ ruralistyczny miejscowości oraz zachowany zespół folwarczny, stanowiący najcenniejszy zabytek wsi. W skład zespołu folwarcznego wchodzą dawna rządcówka (nr 8) z przełomu XVIII i XIX wieku, budynek inwentarski przebudowany na dom mieszkalny (nr 9), dwie stodoły, budynek inwentarski połączony ze stodołą, kolejny budynek inwentarski zaadaptowany na dom mieszkalny (nr 7), budynek gospodarczy oraz chlewnia. Większość zabudowy pochodzi z końca XIX wieku i zachowała historyczny układ przestrzenny dawnego podwórza folwarcznego.
Baranowice należą do niewielkich miejscowości północnego Dolnego Śląska, których dzieje od stuleci związane były z większymi dobrami ziemskimi. Wieś nigdy nie posiadała własnej rezydencji dworskiej czy pałacu. Przez większą część swojej historii stanowiła natomiast folwark podporządkowany majątkowi w Czeladzi Wielkiej, pełniąc funkcję gospodarczego zaplecza tej posiadłości ziemskiej. Historia Baranowic sięga średniowiecza. W księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego z przełomu XIII i XIV wieku miejscowość została odnotowana jako Baranowo, co potwierdza jej średniowieczną metrykę. W źródłach pisanych ponownie pojawia się w 1495 roku jako Brenowitz, należąc już wówczas do dóbr Czeladzi Wielkiej (niem. Tschilesen). Właścicielem majątku był wówczas Bernard Karchunke. Po rodzinie Karchunke dobra przeszły w ręce Niklowa z Czeladzi Wielkiej, następnie w 1644 roku ich właścicielem został Albert Węgiersky, a czterdzieści lat później baron Wenediger. W 1693 roku majątek należał do Adama Stosela, fundatora miejscowego kościoła w Czeladzi Wielkiej. W 1747 roku właścicielem był Johan Seydel, od którego wywodziła się późniejsza linia właścicieli dóbr. W drugiej połowie XVIII wieku należała do spadkobierców majora von Seidla. Według opisu Friedricha Alberta Zimmermanna z 1787 roku znajdował się tutaj folwark, wiatrak, siedmiu zagrodników, jeden chałupnik oraz 103 mieszkańców. Po ślubie Hansa Joachima Friedricha von Rieben z wdową Wilhelminą von Seidel dobra Czeladzi Wielkiej wraz z należącymi do nich folwarkami przeszły w ręce rodziny von Rieben, która przez ponad sto lat należała do najważniejszych właścicieli ziemskich okolicy. Baranowice pozostawały jednym z folwarków ich rozległego majątku obejmującego również Czeladź Wielką, Ślubów, Piotrowice Małe czy Osłowice. Opis z 1830 roku wymienia właściciela Friedricha von Riebena oraz siedemnaście domów zamieszkanych przez 147 osób. Piętnaście lat później wieś liczyła już 177 mieszkańców. Oprócz folwarku funkcjonowała cegielnia oraz wiatrak, a źródła wspominają czterech rzemieślników. Rolnictwo pozostawało podstawą miejscowej gospodarki. Najbardziej szczegółowy obraz majątku w przynoszą księgi adresowe z końca XIX wieku. W 1886 roku dobra rycerskie Baranowice należały do porucznika Bernharda von Riebena i obejmowały około 275 ha, z czego 182 ha stanowiły grunty orne, ponad 82 ha lasów, a także łąki i pastwiska. Gospodarstwo utrzymywało cztery konie, czterdzieści cztery sztuki bydła, w tym krowę mleczną, około 360 owiec oraz prowadziło hodowlę trzody chlewnej. Było to więc dobrze rozwinięte gospodarstwo nastawione zarówno na produkcję roślinną, jak i zwierzęcą.
Po śmierci Bernharda von Rieben majątek przeszedł na jego spadkobierców, jednak już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku został bezpośrednio włączony do większego kompleksu dóbr Czeladzi Wielkiej. W kolejnych księgach adresowych Baranowice nie występują już jako samodzielny majątek, lecz jako folwark należący do Czeladzi. W 1906 roku cały kompleks nabył Paul Rieger, którego rodzina pozostała właścicielem do II wojny światowej. W okresie międzywojennym dobra odziedziczyła Therese Schack z domu Rieger. W 1937 roku powierzchnia całego majątku, obejmującego Czeladź Wielką oraz folwarki Baranowice, Friedrichshof i Kruste, wynosiła około 499 ha, co pokazuje skalę wcześniejszej parcelacji i sprzedaży części gruntów.
Rządcówka i folwark
Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest zachowany zespół folwarczny, którego obecny układ ukształtował się przede wszystkim na przełomie XVIII i XIX wieku, a następnie rozbudowany został pod koniec XIX stulecia. Tworzy go wydłużone podwórze otoczone rządcówką oraz budynkami gospodarczymi i inwentarskimi. Charakterystyczne jest to, że zachował się niemal kompletny historyczny układ zabudowy, czytelny jeszcze na mapach z końca XIX wieku. Najważniejszym budynkiem założenia jest dawna rządcówka, czyli dom zarządcy folwarku, pełniącego funkcję administratora majątku. Budynek pochodzi prawdopodobnie z przełomu XVIII i XIX wieku. W jego wnętrzu zachowały się sklepione piwnice, fragmenty dawnej czarnej kuchni z przewodem kominowym oraz profilowany gzyms będący pozostałością historycznego kominka. Obiekt wyróżnia się prostą, lecz starannie opracowaną architekturą typową dla siedzib administratorów majątków ziemskich. Zabudowę uzupełniają liczne budynki gospodarcze z końca XIX wieku: stodoły, chlewnia, magazyny oraz budynki inwentarskie. Część z nich po II wojnie światowej została przebudowana na domy mieszkalne. W okresie międzywojennym przeprowadzono parcelację folwarku, w wyniku której powstały cztery indywidualne gospodarstwa. Mimo tych przekształceń do dziś dobrze widoczny pozostaje historyczny układ podwórza gospodarczego. Interesującą cechą zespołu jest brak typowych domów robotników folwarcznych. Prawdopodobnie osoby zatrudnione w gospodarstwie mieszkały w pobliskiej Czeladzi Wielkiej, co dodatkowo potwierdza ścisłe powiązanie obu miejscowości. Po 1945 roku majątek został przejęty przez państwo. Budynki gospodarcze zachowały swoje rolnicze funkcje, natomiast część obiektów zaadaptowano na cele mieszkalne. W latach pięćdziesiątych odbudowano zniszczone podczas wojny fragmenty dachów, a pod koniec XX wieku przeprowadzono remont rządcówki, wymieniając pokrycie dachowe oraz odnawiając elewacje.
Baranowice położone są około 25 kilometrów na południowy wschód od Góry. Dojazd z miasta powiatowego drogą wojewódzką nr 324 i dalej drogami lokalnymi do Wąsosza, skąd do Baranowic prowadzi droga przez Kowalowo. Zespół folwarczny znajduje się w południowej części Baranowic.
Dokładna lokalizacja rządcówki w Baranowicach:
51.55943585338703, 16.62120849014087
Damian Dąbrowski,
Lipiec 2026 r.
