Powiat krapkowicki, gmina Strzeleczki
(nazwa niemiecka: Moschen, Kreis Neustadt O.S.)
Zabytki w Mosznej
Do rejestru zabytków w Mosznej wpisano zespół pałacowy, XVIII-XX w. (nr rej.: 681/63 z 24.06.1963r. oraz 1623/66 z 21.09.1966r.): pałac, oficyna, stajnie, wozownie, park, stacja pomp, ul. Zamkowa, pocz. XX w. (nr rej.: 2251/90 z 6.03.1991r.); dom, ul. Wiejska 22, pocz. XX w. (nr rej.: 2243/90 z 22.11.1990r.).
Historia miejscowości i właściciele do 1896 r.
Moszna po raz pierwszy pojawia się w źródłach w 1679 roku, kiedy odnotowano nazwisko jej właściciela – Skalla (dominus Skall in Mossna). Dzieje osadnictwa na jej terenie sięgają jednak w znacznie dalszą przeszłość. Badania archeologiczne przeprowadzone na terenie parku odsłoniły ślady osadnictwa o średniowiecznej metryce, w tym relikty dwóch grodzisk oraz cmentarzyska, potwierdzając, że okolica była zasiedlona na długo przed pierwszymi zachowanymi przekazami pisanymi. Sama wieś W 1771 roku dobra zostały nabyte na licytacji przez hrabiego Heinricha Leopolda von Seherr-Thossa, rozpoczynając blisko siedemdziesięcioletni okres panowania tej rodziny. W drugiej połowie XVIII wieku wzniesiono istniejący do dziś centralny, barokowy korpus pałacu. Była to znacznie skromniejsza od obecnej, zwarta, dwukondygnacyjna rezydencja nakryta wysokim dachem mansardowym, pozbawiona późniejszych skrzydeł i charakterystycznych wież. Zgodnie z zasadami barokowej kompozycji do głównego wejścia prowadziły dwa symetryczne podjazdy biegnące po obu stronach budynku. Za rządów Karla von Seherr-Thossa, pełniącego urząd starosty prudnickiego, rozpoczęto również kształtowanie otoczenia rezydencji. Około 1818 roku założono ogród barokowy, wykorzystując do jego kompozycji istniejący starodrzew, przede wszystkim okazałe dęby. Był to początek przekształcania Mosznej w reprezentacyjną siedzibę ziemiańską otoczoną rozległym założeniem parkowym. W 1845 roku majątek został sprzedany Heinrichowi von Erdmansdorfowi, który pozostawał jego właścicielem przez dwadzieścia jeden lat. Przełom w historii Mosznej nastąpił dopiero w 1866 roku, kiedy dobra zakupił jeden z najpotężniejszych śląskich przemysłowców – Hubert von Tiele-Winckler, właściciel kopalń, hut i licznych majątków ziemskich na Górnym Śląsku. Trzy lata wcześniej wszedł on również w posiadanie pobliskich Kujaw, tworząc rozległy kompleks dóbr ziemskich. Moszna pozostawała własnością rodziny von Tiele-Winckler aż do 1945 roku, a właśnie z tym rodem związany jest okres największego rozkwitu rezydencji. Nowy właściciel niemal od razu przystąpił do modernizacji całego założenia. Szczególną uwagę poświęcono parkowi, który rozbudowano do powierzchni około 100 hektarów i urządzono w duchu angielskiego parku krajobrazowego. Kompozycja miała płynnie przechodzić w otaczające lasy i pola, zacierając granicę pomiędzy ogrodem a naturalnym krajobrazem. Przed północną elewacją pałacu urządzono ogród włoski z rozległymi trawnikami i egzotycznymi roślinami sprowadzanymi między innymi z Italii. System kanałów, śluz i stawów umożliwiał odbywanie przejażdżek łodziami, a uzupełnieniem założenia były domek myśliwski, bażanciarnia oraz stajnie. Przebudowie poddano również sam barokowy pałac. Od strony zachodniej dobudowano trójosiową część z płytkim ryzalitem, wymieniono stolarkę okienną, lukarny oraz ozdobne kraty parteru. Zmieniono także formę wieżyczki znajdującej się na przecięciu kalenic dachowych, wzniesiono nowe kominy i wykonano ażurową balustradę wieńczącą dach. Choć były to stosunkowo niewielkie ingerencje, nadały rezydencji bardziej reprezentacyjny charakter i przygotowały ją do kolejnej, znacznie ambitniejszej przebudowy, która rozpoczęła się po pożarze z 1896 roku. Szczególnie dobrze o znaczeniu dóbr moszniańskich świadczy ich rozmiar u schyłku XIX wieku. W 1892 roku majorat rodziny von Tiele-Winckler obejmował nie tylko Moszną, lecz również Kujawy, Racławiczki, Wawrzęcice, Zawadę, Krobusz, Żabnik, Czartowice, Nową Wieś Prudnicką, Gostomię, Ściborowice oraz kolejne okoliczne majątki, tworząc jeden z największych kompleksów ziemskich w tej części Górnego Śląska. Samo państwo stanowe Kujawy liczyło 3636 ha powierzchni, a wchodzący w jego skład majątek Moszna 853 ha.
Zdjęcia pałacu w Mosznej z lat 2023-2024
Budowa obecnego pałacu i architektura zewnętrzna rezydencji
Przełomowym wydarzeniem w dziejach siedziby w Mosznej był pożar z nocy z 2 na 3 lipca 1896 roku. Ogień strawił znaczną część barokowego pałacu, pozostawiając jedynie jego centralny korpus. Katastrofa stała się okazją do stworzenia jednej z najbardziej niezwykłych rezydencji europejskiego historyzmu. Zamiast wiernej rekonstrukcji podjęto decyzję o stopniowej rozbudowie dawnego pałacu, zachowując jednocześnie jego XVIII-wieczny trzon jako centralną część nowego założenia. Pierwszy etap prac prowadzono w latach 1896–1900. Wówczas od strony wschodniej powstało monumentalne skrzydło mieszczące reprezentacyjne wnętrza oraz prywatne apartamenty właścicieli. Nową część utrzymano w duchu neogotyku angielskiego, nadając jej bogatą, malowniczą sylwetkę z licznymi wieżyczkami, sterczynami i wysokimi dachami. Rozbudowa ta całkowicie odmieniła wygląd dawnej barokowej siedziby. Ta faza budowy sprawia, że obiekt często błędnie bywa nazywany zamkiem. Drugą fazę prac zrealizowano w latach 1911–1913, kiedy po zachodniej stronie wzniesiono kolejne skrzydło. Zaprojektowano je w odmiennym duchu architektonicznym, nawiązującym przede wszystkim do niemieckiego renesansu i baroku. Dzięki temu cały pałac uzyskał charakter świadomie zróżnicowanej kompozycji, w której poszczególne części reprezentują różne epoki europejskiej architektury, harmonijnie połączone wokół zachowanego osiemnastowiecznego korpusu. Ostatecznie powstała budowla licząca 99 wież i wieżyczek oraz 365 pomieszczeń, co z czasem stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów legendy Mosznej. Informacje o liczbie pomieszczeń i wież są dziś nierozerwalnie związane z pałacem, choć ich symboliczny charakter był zapewne równie istotny jak rzeczywiste wyliczenia. Najbardziej charakterystycznym elementem pałacu jest jego niezwykle malownicza bryła. Poszczególne skrzydła zwieńczono stromymi dachami o zróżnicowanych wysokościach i formach, urozmaiconymi licznymi lukarnami, szczytami, pinaklami oraz dekoracyjnymi kominami. Nad całością dominują wysokie wieże zakończone ostrosłupowymi hełmami, cebulastymi kopułami lub ażurowymi latarniami, dzięki czemu sylwetka rezydencji przypomina bajkowy zamek wyrastający ponad korony parkowych drzew. Wrażenie to potęguje asymetryczna kompozycja budowli, sprawiająca, że niemal z każdej strony pałac prezentuje się inaczej. Elewacje wykonano z cegły i otynkowano, wzbogacając je kamiennymi detalami architektonicznymi. Okna otrzymały zróżnicowane obramienia – od prostych renesansowych po bogato profilowane neobarokowe i ostrołukowe neogotyckie. Liczne wykusze, loggie, balkony i tarasy dodatkowo urozmaicają bryłę, a dekoracyjne szczyty, maswerki oraz heraldyczne motywy podkreślają reprezentacyjny charakter siedziby jednego z najbogatszych rodów przemysłowych Górnego Śląska. Szczególną uwagę zwraca bogactwo kamieniarskiego detalu, świadczące o wysokim poziomie wykonawstwa oraz ogromnych nakładach finansowych przeznaczonych na realizację inwestycji. Integralnym elementem założenia pozostaje rozległy park krajobrazowy, który wraz z pałacem tworzy jedną, przemyślaną kompozycję przestrzenną. Architekci świadomie wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu, stawy i starodrzew, projektując liczne osie widokowe oraz otwarcia, dzięki którym malownicza sylwetka rezydencji odbija się w tafli wody i pojawia się pomiędzy grupami drzew niczym romantyczna budowla znana z XIX-wiecznych pejzaży. To właśnie ścisłe powiązanie architektury z otaczającym krajobrazem sprawia, że Moszna należy do najwybitniejszych przykładów rezydencji historyzmu nie tylko na Śląsku, lecz także w skali całej Polski.
Kawiarnia i restauracja we wnętrzach pałacu w Mosznej
Wnętrza pałacu w Mosznej
O wyjątkowej wartości pałacu w Mosznej decyduje nie tylko jego malownicza sylwetka, lecz również zachowany wystrój reprezentacyjnych wnętrz. Pomieszczenia powstawały równolegle z kolejnymi etapami rozbudowy rezydencji i otrzymały bogaty, zróżnicowany wystrój odpowiadający historyzującym elewacjom. Zachowały się liczne sztukaterie, drewniane boazerie, kasetonowe stropy, kominki, witraże oraz oryginalna stolarka drzwiowa i okienna. Charakter poszczególnych sal podkreślają dekoracje nawiązujące do funkcji pomieszczeń oraz zainteresowań właścicieli. Najstarszą część stanowi barokowy korpus pałacu. W sieni wejściowej zachowało się sklepienie kolebkowe z lunetami i bogatą dekoracją sztukatorską o motywach regencyjnych i rokokowych. Reprezentacyjna jadalnia otrzymała sklepienie z lunetami oraz plafony ozdobione scenami mitologicznymi, natomiast w wielu apartamentach wykonano dekoracyjne sufity z fasetami i sztukateriami. W skrzydłach dobudowanych na przełomie XIX i XX wieku zastosowano drewniane stropy kasetonowe, które do dziś należą do najcenniejszych elementów wystroju. Karta ewidencyjna wymienia wśród nich między innymi hol zachodniego skrzydła, Bibliotekę, Pokój Pana oraz fragment Sali Myśliwskiej. Charakter wnętrz dopełniają drewniane boazerie płytcinowe, kamienne detale architektoniczne oraz liczne kominki. Jednym z najbardziej reprezentacyjnych pomieszczeń jest Biblioteka, urządzona jako prywatny księgozbiór właścicieli. Zachowały się wykonane z drewna dębowego neogotyckie regały oraz bogato opracowany strop kasetonowy. Na uwagę zasługują również oryginalne drzwi i okucia z dekoracją symboliczną. Według informacji prezentowanych w pałacu motywy umieszczone na zamkach miały przypominać o wartościach cenionych przez rodzinę von Tiele-Winckler, takich jak wiedza, odpowiedzialność i roztropność. Biblioteka pełniła nie tylko funkcję miejsca przechowywania książek, ale również reprezentacyjnego salonu przeznaczonego do spotkań i pracy. Szczególne miejsce w programie reprezentacyjnym rezydencji zajmuje Sala pod Pawiem, uznawana za jedno z najpiękniejszych wnętrz pałacu. Jej nazwa pochodzi od bogatej dekoracji sztukatorskiej sufitu z przedstawieniem pawia – symbolu piękna, dostojności i odradzającego się życia. Wnętrze zachowało bogaty wystrój sztukatorski, który był przedmiotem prac konserwatorskich już w latach osiemdziesiątych XX wieku. Sala wykorzystywana była podczas uroczystości rodzinnych, koncertów i spotkań towarzyskich, stanowiąc reprezentacyjne centrum życia pałacowego. Do najbardziej charakterystycznych pomieszczeń należy również Pokój Pana, stanowiący prywatny gabinet właściciela majątku. Wnętrze wyróżnia drewniany kasetonowy strop, bogata boazeria oraz kominek. Pomieszczenie połączono z wieżą, dzięki czemu właściciel mógł korzystać z dodatkowych, bardziej kameralnych przestrzeni. Zachowane wyposażenie i dekoracje podkreślają reprezentacyjny, ale jednocześnie prywatny charakter tego apartamentu. Dokumentacja konserwatorska wskazuje Pokój Pana jako jedno z najlepiej zachowanych wnętrz z oryginalnym wystrojem początku XX wieku. W skrzydle wschodnim znajdowały się także apartamenty hrabiowskie, przeznaczone dla rodziny von Tiele-Winckler. Tworzyły one zespół prywatnych pomieszczeń mieszkalnych obejmujących sypialnie, garderoby i pokoje dzienne. W ich wystroju dominowały wysokiej klasy stolarka, kominki, dekoracyjne sufity oraz witraże z motywami myśliwskimi i roślinnymi, odzwierciedlające upodobania właścicieli oraz modę początku XX wieku. Funkcję reprezentacyjnego ciągu komunikacyjnego pełniła Galeria, łącząca najważniejsze części pałacu. Prezentowano w niej portrety członków rodu oraz dzieła sztuki, a sama przestrzeń służyła jako miejsce spacerów i spotkań gości podczas większych uroczystości. Istotnym elementem programu użytkowego były również pomieszczenia określane obecnie jako Kawiarnia i Bawialnia, dawniej wykorzystywane przez domowników jako salon wypoczynkowy oraz miejsce spotkań rodzinnych. Na szczególną uwagę zasługują również klatki schodowe skrzydła wschodniego, których monumentalny charakter podkreślają kamienne schody, dekoracyjne balustrady oraz bogato opracowane portale prowadzące do apartamentów. Zachowana dokumentacja fotograficzna potwierdza wysoki poziom wykonania stolarki drzwiowej oraz detalu architektonicznego, charakterystycznego dla najlepszych realizacji śląskiego historyzmu. Mimo zmiany funkcji pałacu po 1945 roku znaczna część historycznych wnętrz przetrwała. Zachowanie oryginalnych boazerii, kasetonowych stropów, sztukaterii, kominków, witraży i stolarki sprawia, że Moszna należy do nielicznych śląskich rezydencji, w których do dziś można odczytać dawny program reprezentacyjny i mieszkalny siedziby jednego z najpotężniejszych rodów przemysłowych Górnego Śląska.
Trasa zwiedzania wnętrz w pałacu w Mosznej
Park krajobrazowy i współczesne dzieje pałacu
Integralną część założenia pałacowego stanowi rozległy park krajobrazowy, którego początki sięgają pierwszej połowy XIX wieku, choć obecny charakter zawdzięcza przede wszystkim przebudowie przeprowadzonej przez rodzinę von Tiele-Winckler w drugiej połowie XIX stulecia. Wówczas dawny ogród barokowy przekształcono w romantyczny park angielski o powierzchni około 100 hektarów, umiejętnie wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu, istniejący starodrzew oraz system stawów i kanałów. Powstały liczne osie widokowe, mostki, polany oraz alejki spacerowe, z których roztaczały się starannie zaplanowane panoramy pałacu. W północnej części urządzono ogród włoski z geometrycznymi parterami kwiatowymi i egzotycznymi roślinami sprowadzanymi z zagranicy. Całość należała do najstaranniej utrzymanych założeń parkowych na Górnym Śląsku. Do dziś park zachował wiele elementów dawnej kompozycji. Oprócz cennego starodrzewu znajdują się w nim historyczne stawy, kanały, mostki oraz pomniki przyrody, z których część pamięta jeszcze czasy barokowej rezydencji. Zachowany układ przestrzenny pozwala odczytać pierwotną koncepcję krajobrazową, podporządkowaną harmonijnemu połączeniu architektury z otaczającą przyrodą. To właśnie park sprawia, że pałac oglądany z różnych stron ukazuje odmienne oblicza, wpisując się w romantyczny krajobraz niczym malownicza budowla znana z XIX-wiecznych rycin. W parku umieszczono również pomnik Huberta von Tiele Wincklera (pozostał z niego tylko postument) oraz rodzinny cmentarz. W skład zabytkowego zespołu wchodzą nie tylko pałac i park, ale również historyczna oficyna, dawna oranżeria, stajnie, budynki gospodarcze oraz elementy dawnego folwarku. Cały zespół pałacowo-parkowy objęty jest ochroną konserwatorską jako jeden z najcenniejszych zabytków architektury rezydencjonalnej w Polsce.
Park przy pałacu w Mosznej w maju 2007 roku:
Druga wojna światowa nie przyniosła pałacowi zniszczeń porównywalnych z losem wielu śląskich rezydencji. Rodzina von Tiele-Winckler opuściła Moszną w 1945 roku, a majątek przeszedł na własność państwa. Zmiana funkcji obiektu okazała się jednak paradoksalnie jednym z powodów jego przetrwania. Już w drugiej połowie lat czterdziestych urządzono tu sanatorium, później funkcjonujące jako ośrodek leczenia chorób nerwicowych. Przez kilkadziesiąt lat pałac pełnił przede wszystkim funkcję medyczną, a jego reprezentacyjne wnętrza zostały dostosowane do potrzeb szpitala. Choć działalność lecznicza wiązała się z licznymi przekształceniami użytkowymi, jednocześnie zapewniała budynkowi stałą opiekę techniczną i bieżące remonty. Dzięki temu Moszna uniknęła losu wielu śląskich pałaców opuszczonych po 1945 roku, które popadły w ruinę lub zostały rozebrane. Zachowano bryłę rezydencji, większość historycznych wnętrz oraz park, co stworzyło solidną podstawę do późniejszej rewitalizacji. Przełom nastąpił w drugiej dekadzie XXI wieku. Po zakończeniu działalności leczniczej i wyprowadzce szpitala rozpoczął się nowy etap w historii rezydencji. Zarządzanie obiektem powierzono spółce powołanej przez samorząd województwa opolskiego, której celem stało się przywrócenie pałacowi reprezentacyjnej funkcji przy jednoczesnym zachowaniu jego zabytkowego charakteru. Rozpoczęto sukcesywne prace konserwatorskie, odnowiono kolejne wnętrza, uporządkowano park oraz udostępniono zwiedzającym pomieszczenia, które przez dziesięciolecia pozostawały niedostępne. Obecnie pałac w Mosznej należy do najważniejszych atrakcji turystycznych województwa opolskiego i jednocześnie do najlepiej rozpoznawalnych rezydencji w Polsce. W jego wnętrzach działa hotel urządzony w historycznych apartamentach, restauracja oraz kawiarnia, dzięki czemu goście mogą nie tylko zwiedzać zabytek, ale również spędzić w nim noc i doświadczyć atmosfery dawnej rezydencji arystokratycznej. Organizowane są wystawy, koncerty, konferencje, śluby oraz wydarzenia kulturalne i edukacyjne popularyzujące historię regionu. Moszna zasłynęła również jako miejsce licznych imprez tematycznych. Odbywają się tu festiwale, rekonstrukcje historyczne, spotkania miłośników fantastyki, pokazy światła, wydarzenia świąteczne oraz plenerowe koncerty, które każdego roku przyciągają dziesiątki tysięcy odwiedzających. Dzięki temu pałac nie pełni wyłącznie funkcji muzealnej, lecz pozostaje przestrzenią aktywnie wykorzystywaną przez mieszkańców i turystów.
Kaplica w pałacu w Mosznej
Oranżeria przy pałacu
Oficjalna strona internetowa obiektu. Na niej m.in. informacje o możliwościach zwiedzenia:
Informacje praktyczne i dojazd:
Moszna położona jest około 17 kilometrów na zachód od Krapkowic. Z miasta powiatowego dojazd zapewnia DW409 w kierunku Prudnika, przebiegająca przez środek wioski. W pobliżu Krapkowic wspomniana DW409 łączy się z innymi ważnymi szlakami komunikacyjnymi (autostrada A4, DK45), dzięki czemu dojazd do Mosznej jest szybki i sprawny z wielu miejsc w Polsce. Zespół pałacowo-parkowy położony jest w północnej części wsi. Do kompleksu od trasy DW409 prowadzi ulica Zamkowa. Dokładna lokalizacja pałacu:
50.440488457832934, 17.768104292217846
Przed wjazdem na teren zespołu pałacowo-parkowego jest parking, samochód można zaparkować również w kilku innych miejscach postojowych na terenie miejscowości. Za niewielką opłatą można zostać wpuszczonym na teren obiektu i pospacerować po parku oraz obejrzeć pałac z zewnątrz. Za dodatkową opłatą możliwe jest również zwiedzanie niektórych pomieszczeń rezydencji. Szczegółowe informacje na temat zwiedzania pałacu można znaleźć w tym miejscu:
http://www.moszna-zamek.pl/index.php/zwiedzanie/informacje
Damian Dąbrowski,
Sierpień 2009 r., aktualizacje: styczeń 2015 r., kwiecień 2023 r., lipiec 2024 r., lipiec 2026 r.
Fotografie pałacu w Mosznej pochodzące z lat 2003-2007, jeszcze przed remontem, z czasów funkcjonowania we wnętrzach Centrum Terapii Nerwic
