Powiat krapkowicki, gmina Gogolin
(nazwa niemiecka: Sakrau, Kreis Gross Strehlitz)
Rys historyczny i stan obecny:
Wieś, położona w niewielkiej odległości od Gogolina, po raz pierwszy pojawiła się w źródłach pisanych w 1398 roku. Od początku istnienia była siedzibą rycerską. Do właścicieli miejscowych dóbr należeli m.in. templariusze z Otmętu. Kolejne wzmianki o Zakrzowie pochodzą z 1445 i 1458 roku, kiedy majątek wraz z Dąbrówką i Obrowcem nabył Jan von Neudorf od Jana z Zakrzowa. W połowie XVI wieku dobra pozostawały własnością Marcina Lubowskiego i Feliksa Zakrzowskiego, którzy 2 lipca dokonali podziału odziedziczonego majątku. W 1718 roku właścicielem Zakrzowa był Aleksander Lubowski. W pierwszej połowie XIX wieku dobra należały do hrabiego Franza von Strachwitz, a następnie do barona von Siberta. W 1864 roku Zakrzów został zakupiony przez przedstawiciela przemysłowej rodziny Heinricha Madelunga. Następnie majątek przejął Victor Madelung, który wraz z synem Rudolfem rozwinął przemysł wapienniczy w rejonie Gogolina. Rozwój zakładów przyniósł okolicy znaczące ożywienie gospodarcze, a wielu mieszkańców znalazło zatrudnienie w należących do rodziny przedsiębiorstwach. Dzięki jego zaangażowaniu w Gogolinie powstał również ratusz. Victor Madelung cieszył się dużym szacunkiem zarówno wśród swoich pracowników, jak i śląskiej arystokracji. W uznaniu zasług z okazji 80. urodzin otrzymał list gratulacyjny od prezydenta Paula von Hindenburga. Po jego śmierci w 1935 roku majątek przeszedł na własność syna. Zarówno on, jak i jego żona pasjonowali się fotografią, pozostawiając niezwykle cenny zbiór zdjęć dokumentujących życie rodziny oraz wygląd wnętrz zakrzowskiego pałacu. W styczniu 1945 roku rodzina Madelungów opuściła majątek, uciekając przed zbliżającym się frontem. Po zajęciu przez Armię Czerwoną dobra przeszły na własność Skarbu Państwa. Sam pałac został zaadaptowany na potrzeby Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Zakrzowie i przez pewien czas wykorzystywano go nawet jako garaż dla ciągników. Brak remontów oraz nieprzystosowanie zabytkowej rezydencji do takiej funkcji doprowadziły do jej szybkiej degradacji. Już na początku lat sześćdziesiątych XX wieku obiekt znajdował się w stanie ruiny, a stopień jego zniszczenia oceniano na około 80%. W 1964 roku ruiny zostały wpisane do rejestru zabytków.
Pałac
Na terenie zespołu pałacowo-folwarcznego, obok współczesnego dworu, do dziś zachowały się ruiny starszej rezydencji. Jej początki sięgają XIV wieku, choć obecny wygląd ruin jest efektem późniejszej, późnobarokowej przebudowy z XVIII stulecia. Według przekazów obiekt został zniszczony w XIX wieku z polecenia ówczesnego właściciela, barona von Siberta. Prawdopodobnie pałac przekształcono na budynek przemysłowy. Kolejni właściciela majątku, rodzina Madelung w związku z tym zamieszkała nie w pałacu, lecz niewielkim dworze położonym wśród budynków gospodarczych folwarków. Sugerować to może kartusz herbowy umieszczony nad wejściem do wspomnianego dworu. Zrujnowany pałac w Zakrzowie to budynek murowany z kamienia i cegły, pierwotnie potynkowany, wzniesiony na rzucie prostokąta, podpiwniczony, dwukondygnacyjny. Była to całkiem spora budowla, o kubaturze około 12 tys. m³ i powierzchni użytkowej około 930 m². Posiadała fasadę siedmioosiową, z centralnie usytuowanym głównym wejściem, zaakcentowanym pilastrami. W elewacji tylnej niewielka parterowa dobudówka. Nad otworami okiennymi zachowane resztki gzymsów falistych. Budynek można zobaczyć tylko z zewnątrz. Układ wnętrz trzytraktowy, zachowały się sklepienia kolebkowe w piwnicach i pomieszczeniach parteru. Na piętrze znajdowały się stropy belkowe.
Ruiny pałacu w kwietniu 2023 r.
Dwór
Dwór na folwarku to budynek murowany, potynkowany, wzniesiony na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, nakryty wysokim dachem czterospadowym. Fasada sześcioosiowa, częściowo o zmienionym układzie otworów okiennych. Główne wejście akcentują boniowane pilastry, podtrzymujące falisty szczyt, w nim kartusz herbowy rodziny Madelung. Dopiero po likwidacji PGR-u dawny majątek trafił w ręce prywatne. Nowy właściciel, Siegmund Dransfeldt, przeprowadził gruntowną odbudowę dworu, przywracając mu dawną świetność. Zakończone w 2011 roku prace pozwoliły uruchomić w odrestaurowanej rezydencji hotel, dzięki czemu obiekt odzyskał reprezentacyjny charakter.
Dwór w kwietniu 2023 r.
Do folwarku i ruin pałacu przylega park krajobrazowy, w nim zachowane dwa stawy. W lesie w pobliżu Zakrzowa znajduje się kaplica grobowa rodziny Madelung.
Kaplica w Zakrzowie oraz dawny cmentarz w kwietniu 2023 r.
Zabytki w Zakrzowie
Do rejestru zabytków sztuki w Zakrzowie wpisano ruiny pałacu (14.03.1964 r., nr rej.: 730/64). W decyzji napisano: „ruiny zamku”, nawiązując do pierwotnego założenia templariuszy.
Informacje praktyczne i dojazd:
Dobry dojazd komunikacją publiczną do Zakrzowa zapewniają autobusy PKS kursujące między innymi z Gogolina, Krapkowic i Strzelec Opolskich. Najlepiej wybrać dojazd przez Gogolin lub Strzelce Opolskie, do obydwu miejscowości można dotrzeć pociągiem np. z Gliwic. Podróżującym samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 w kierunku Wrocławia do węzła Krapkowice. Następnie z Gogolina należy kierować się DK 409 w stronę Strzelec Opolskich. Zakrzów położony jest na prawo od tej trasy. Ruiny pałacu znajdują się na końcu miejscowości. Odległość: w jedną stronę około 70 km. Samochód można zaparkować przy zrujnowanej rezydencji.
Damian Dąbrowski,
Kwiecień 2011 r., aktualizacja kwiecień 2023 r.
Zdjęcia z 2011 r.
