Powiat górowski, gmina Wąsosz
(nazwa niemiecka Schubersee, Kreis Wohlau)
Zabytki w Zubrzy
Do rejestru zabytków w Zubrzy nie został wpisany żaden obiekt.
Do ewidencji zabytków wpisany jest zespół dworsko-folwarczny obejmujący:
- oficynę dworską (nr 1), I połowa XX w.,
- dawną stajnię (obecnie stodołę), 1907 r.,
- oborę z 1871 r.,
- stodołę I z 1915 r.,
- stodołę II z około 1920 r.,
- budynek gospodarczy z początku XX w.,
- dom mieszkalny nr 2 z początku XX w.
Rys historyczny i stan obecny
Początki Zubrzy sięgają średniowiecza. Najstarsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1367 r., kiedy odnotowano ją pod nazwą Szubrza. W późniejszych źródłach pojawia się również niemiecka nazwa Schubersee, zapisana w 1787 r. Od samego początku Zubrza nie była typową wsią chłopską. Wszystko wskazuje na to, że początkowo funkcjonowała jako niewielka osada leśna, której rozwój związany był z zagospodarowywaniem rozległych kompleksów leśnych rozciągających się pomiędzy Wąsoszem, Pobielem i Kąkolnem. Dogodne położenie w pobliżu lasów sprawiało, że mieszkańcy utrzymywali się przede wszystkim z prac leśnych, hodowli oraz niewielkiego rolnictwa. W XVIII wieku osada została włączona do majątku ziemskiego w Pobielu i zaczęła pełnić funkcję folwarku. Według opisu z około 1787 r. znajdowały się tutaj zaledwie cztery zagrody oraz dwie działki chałupnicze, co świadczy o bardzo niewielkich rozmiarach miejscowości. Wraz z Pobielem Zubrza należała do domeny królewskiej w Wołowie, będącej własnością państwa pruskiego. Przez cały XIX wiek folwark systematycznie rozwijano. W drugiej połowie stulecia rozpoczęto wznoszenie nowych budynków gospodarczych, natomiast obecny układ przestrzenny majątku ukształtował się głównie pomiędzy latami siedemdziesiątymi XIX wieku a początkiem XX stulecia. Powstał wówczas niewielki, lecz dobrze zorganizowany zespół dworsko-folwarczny obejmujący część mieszkalną oraz rozbudowane zaplecze gospodarcze.
Ośrodkiem założenia była oficyna – siedziba zarządcy majątku. Prawdopodobnie została zbudowana przez dzierżawców posiadłości. Na zachód od oficyny pozostałość niewielkiego parku. Zabudowę rozmieszczono wokół obszernego podwórza folwarcznego, zgodnie z zasadami charakterystycznymi dla nowoczesnych gospodarstw rolnych końca XIX wieku. Dominowały budynki murowane z cegły, których architektura podporządkowana była przede wszystkim funkcji użytkowej, choć część mieszkalna posiadała również elementy dekoracyjne typowe dla śląskiego budownictwa folwarcznego. Znaczącą rolę w funkcjonowaniu miejscowości odgrywała również gospodarka leśna. W latach 1922–1937 leśnictwo w Zubrzy podlegało pruskiemu nadleśnictwu w Wodnikach. Na miejscu znajdowały się budynki przeznaczone dla pracowników administracji leśnej oraz zaplecze techniczne służące prowadzeniu gospodarki w okolicznych lasach. Cennych informacji o majątku dostarcza „Książka adresowa śląskich majątków ziemskich z 1937 r.”. Wynika z niej, że właścicielem Zubrzy pozostawało nadal Państwo Niemieckie, natomiast dzierżawcą był Oskar Müller. Powierzchnia majątku wynosiła 201 hektarów. Obejmował on 137 ha gruntów ornych, 45 ha łąk, 6 ha pastwisk, 1 ha lasu, 1 ha parku oraz ogrody i zabudowania gospodarcze. Gospodarstwo specjalizowało się w hodowli wschodniopruskiego bydła holenderskiego oraz uprawie roślin okopowych, które należały wówczas do najbardziej dochodowych kierunków produkcji rolnej. Roczny dochód majątku szacowano na około 2500 marek.
Po zakończeniu II wojny światowej, podobnie jak większość majątków ziemskich na Dolnym Śląsku, folwark został przejęty przez państwo polskie. Dotychczasowi mieszkańcy niemieccy opuścili miejscowość, a ich miejsce zajęli osadnicy przybywający przede wszystkim z dawnych Kresów Wschodnich oraz centralnej Polski. Gospodarstwo przeszło na własność Skarbu Państwa i zostało podporządkowane państwowym gospodarstwom rolnym. W kolejnych dziesięcioleciach część zabudowań uległa przebudowie lub adaptacji do nowych funkcji, jednak zasadniczy układ przestrzenny dawnego folwarku pozostał czytelny.
Do dnia dzisiejszego zachowała się znaczna część historycznej zabudowy gospodarczej. Najbardziej charakterystycznym obiektem jest dawna oficyna dworska, będąca pozostałością części rezydencjonalnej założenia. Towarzyszą jej zabytkowe budynki gospodarcze z XIX i XX w.
Zubrza położona jest około 25 kilometrów na południowy wschód od Góry. Z miasta powiatowego dojazd DW 324 i lokalnymi drogami przez Ślubów do Wąsosza, skąd ulica Sienkiewicza prowadzi do miejscowości Podbiel. Dalej w kierunku wschodnim lokalną drogą kończącą się w Zubrzy. Dokładna lokalizacja dawnej oficyny:
51.55086130433507, 16.78898899656056
Damian Dąbrowski,
Czerwiec 2026 r.
