Powiat Żory, dzielnica miasta Żory
(nazwa niemiecka Baranowitz, Kreis Rybnik)
Rys historyczny i stan obecny:
W 1783 roku właścicielem majątku w Baranowicach był Pan von Reisewitz. W miejscowości wzmiankowano dwa folwarki, szkołę i 201 mieszkańców. W 1803 roku Pani Jeanette von Durant z domu Czarnecka (zm.1834r.), wdowa po kapitanie wojsk pruskich Heinrichu von Durant nabyła dobra w okolicach Żor obejmujące Baranowice, Nowy Dwór, Szoszowy, Osiny Górne i Średnie. W 1827 roku Jeanette von Durant przekazała posiadane majątki swojemu synowi Emilowi baronowi von Durant (ur.1799r., zm.1873r.). Według opisu z 1830 roku dobra Baranowice należały do barona von Durant. W miejscowości wzmiankowano 59 domów, pałac, 2 folwarki, 386 mieszkańców, w tym 23 ewangelików, 7 Żydów. Emil Erdmann Konrad von Durant pełnił liczne funkcje w pruskiej administracji, m.in. od 1834 roku był starostą (landratem) powiatu rybnickiego, a od 1848 roku starszym ziemskim (Landesältester). Kolejny opis Baranowic pochodzi z 1845 roku. Miejscowość liczyła w tym czasie 695 mieszkańców, w tym 31 ewangelików i 7 Żydów. Z zabudowań wspomniano m.in. o 60 domach, pałacu i trzech folwarkach. W 1836 roku Emil von Durant poślubił Charlotte z domu von Kalinowską (ur.1812r., zm.1882r.). Syn z tego małżeństwa - Hans Heinrich Emil Friedrich Carl von Durant (ur.1837r., zm.1907r.) w 1873 roku odziedziczył majątek w Baranowicach. Według księgi adresowej z 1886 roku dobra rycerskie Baranowice należące do majora Hansa barona von Durant liczyły 1092ha, w tym 409ha pól uprawnych, 72ha łąk, 29ha pastwisk, 543ha lasów, 11ha stawów, 28ha dróg, podwórzy gospodarczych i innych użytków. W gospodarstwie działała cegielnia, na folwarkach hodowano 37 koni, 212 sztuk bydła, w tym 109 krów oraz 15 świń. W kolejnych latach posiadłość została powiększona i w 1902 roku jej powierzchnia wynosiła 1133ha, w tym 406ha pól uprawnych, 88ha łąk, 33ha pastwisk, 536ha lasów, 23ha stawów, 10ha ogrodu i parku, 37ha dróg, podwórzy gospodarczych i innych użytków. Po śmierci ojca w 1907 roku włości otrzymał w spadku młodszy syn Konstantin Felix Hans Oswald Paul Alfred baron von Durant (ur.1880r., zm.1943r.). Według księgi adresowej z 1912 roku pieczę nad majątkiem w Baranowicach należącym do Konstantina von Durant pełnił jako generalny pełnomocnik Hans Hubert baron von Durant de Sénégas (ur.1879r.) z Wielowsi (auf Langendorf). Przed 1917 rokiem rodzina von Durant sprzedała dobra w Baranowicach spółce węglowej Georg von Giesche`s Erben z Wrocławia. W 1917 roku należący już do tej spółki majątek w Baranowicach liczył 1090ha, w tym 336ha pól uprawnych, 88ha łąk, 33ha pastwisk, 536ha lasów, 23ha stawów, 10ha parku i ogrodu, 37ha dróg, podwórzy gospodarczych i innych użytków. W posiadaniu Giesche Spółka Akcyjna Katowice włości pozostały przynajmniej do 1937 roku. Majątkiem w Baranowicach zarządzali inspektorzy ziemscy: Jachnik (1926, 1930r.), Zawadzki (1937r.). W 1937 roku powierzchnia dóbr Baranowice wynosiła 934ha, w tym 228ha pól uprawnych, 50ha łąk, 24ha pastwisk, 602ha lasów, 25ha stawów, 5ha podwórzy gospodarczych i innych użytków. Po zakończeniu drugiej wojny światowej majątek przejęło państwo polskie. W pałacu w czasach Polski Ludowej urządzono ośrodek rekreacyjno-wypoczynkowy chorzowskiej Huty Kościuszko. Następnie w 1952 r. zabytek zaadaptowano na potrzeby szkoły, która funkcjonowała w jego wnętrzach do lat 90-tych XX wieku. W 1994 r. gmina Żory sprzedała budynek prywatnemu inwestorowi. Kilka lat później pałac zmienił właściciela. Niestety prywatni inwestorzy nie dbali o zabytek, wymienili jedynie pokrycie dachu, nie zmieniając jednak wcześniej jego osłabionej konstrukcji. Budynkowi powoli obracającemu się w ruinę zaczęło grozić zawalenie. W 2008 r. zabytek odkupił Urząd Miasta w Żorach, który zaplanował przeprowadzenie generalnego remontu oraz rewitalizację otaczającego pałac pięknego parku z licznymi okazami starodrzewu.
Odnowiony pałac i park w Baranowicach w grudniu 2023 roku
Aktualizacja:
Do 2012 roku zabytek nie doczekał się zapowiadanego remontu. Zamurowano jedynie otwory okienne oraz przeprowadzono prace pielęgnacyjne w parku. W 2014 roku w wyniku przetargu obiekt został wydzierżawiony na 30 lat Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Sp. z o.o. z Żor. Początkowo planowano urządzenie w pałacu centrum szkoleniowo-kongresowego z zapleczem noclegowym i restauracją. Zamierzeń tych jednak wówczas nie zrealizowano. Przełom w dziejach zaniedbanej rezydencji nastąpił kilka lat później. Miasto Żory podjęło się kompleksowej rewitalizacji zespołu pałacowo-parkowego. Zakrojone na szeroką skalę prace budowlane i konserwatorskie prowadzono w latach 2020–2023. Objęły one nie tylko sam pałac, lecz również jego otoczenie. Odrestaurowano elewacje i wnętrza rezydencji, odtworzono oraz wyeksponowano zachowane elementy historycznego wystroju, a także uporządkowano park. W październiku 2023 roku zakończono inwestycję i uroczyście otwarto zrewitalizowany Pałac Baranowice. Dawna rezydencja von Durantów otrzymała przede wszystkim funkcje kulturalne, wystawiennicze i edukacyjne. W jej wnętrzach odbywają się wystawy, koncerty, warsztaty, zajęcia artystyczne oraz różnego rodzaju wydarzenia kulturalne. Część pomieszczeń przeznaczono na ekspozycje, a obiekt został udostępniony mieszkańcom i turystom. W pałacu funkcjonuje również restauracja Charlotta. W ten sposób po kilkudziesięciu latach stopniowej degradacji i po okresie, kiedy zabytkowi groziła nawet katastrofa budowlana, pałac w Baranowicach został uratowany i odzyskał reprezentacyjny charakter. Obecnie wraz z odnowionym parkiem stanowi jeden z ciekawszych przykładów udanej adaptacji zabytkowej rezydencji na cele kulturalne na terenie województwa śląskiego.
Pałac i park w Baranowicach w marcu 2009 roku
Pałac
Barokowa rezydencja z XVII wieku, gruntownie przebudowana w stylu późnoklasycystycznym w latach 1846–1847 przez Emila barona von Duranta, landrata powiatu rybnickiego. Budynek murowany z cegły, potynkowany, założony na planie zbliżonym do litery „T”, dwu- i trzykondygnacyjny, nakryty dachami dwuspadowymi. W wyniku kompleksowej rewitalizacji zakończonej w 2023 roku zabytek został odrestaurowany i przystosowany do nowych funkcji. Obecnie mieści przede wszystkim przestrzenie kulturalne, wystawiennicze i edukacyjne oraz restaurację. Pałac jest dostępny dla zwiedzających.
Pałac w Baranowicach w lipcu 2012 roku oraz nagrobki rodziny von Durant zachowane na cmentarzu ewangelickim w Żorach
Zabytki w Żorach Baranowicach
Do rejestru zabytków w dzielnicy Żor Baranowice wpisano: pałac, XVII, XIX w., nr rej.: 542/66 z 16.02.1996r.
Informacje praktyczne i dojazd:
Pałac znajduje się w dzielnicy Baranowice, przy ul. Zamkowej 97, około 5 km na południowy wschód od centrum Żor. Dojazd samochodem jest bardzo dogodny. Z centrum miasta najlepiej kierować się w stronę DK 81 (popularnej „Wiślanki”), a następnie zjechać w ul. Zamkową, prowadzącą bezpośrednio w pobliże rezydencji. Ulica Zamkowa została w ostatnich latach gruntownie wyremontowana, powstały przy niej również ścieżka pieszo-rowerowa oraz miejsca parkingowe. Bezpłatny parking dla odwiedzających znajduje się bezpośrednio przy zespole pałacowo-parkowym, samochód można również pozostawić w wyznaczonych miejscach wzdłuż ul. Zamkowej. Do Baranowic można dotrzeć także komunikacją miejską. Z Centrum Przesiadkowego w Żorach kursuje bezpłatna linia autobusowa nr 06 w kierunku Baranowic. Żorska Bezpłatna Komunikacja Miejska jest dostępna bez opłat dla wszystkich pasażerów, również osób spoza miasta. Do samych Żor można dojechać m.in. pociągami Kolei Śląskich oraz autobusami komunikacji regionalnej. Odrestaurowany pałac jest obecnie udostępniony odwiedzającym i pełni funkcję ośrodka kultury. Na parterze znajduje się stała wystawa poświęcona historii rezydencji, jej właścicielom oraz dawnym funkcjom obiektu. Dokładna lokalizacja pałacu:
50.02325135536018, 18.714151697133932
Damian Dąbrowski,
Listopad 2009 r., aktualizacje: zdjęć (lipiec 2012 r.), tekstu (sierpień 2014 r.), zdjęć oraz tekstu (grudzień 2023 r.)