Powiat wołowski, gmina Wińsko

(nazwa niemiecka: Glumbowitz, w latach 1936-1945 Alteichenau, Kreis Wohlau)

 

 

Rys historyczny i stan obecny:

Obecne Głębowice składają się z kilku majątków, które ostatecznie połączono ze sobą na początku XIX wieku. Najstarsze informacje dotyczą działu znanego pod nazwą Lubiel - freie Allodialgut Rittergut Leubel nebst Tschipkey. Był on siedzibą Johanna Adama von Garnier, posiadającego również Trzcinicę Wielką (od 1661r.) i Głębowice (od 1664r.). Johann Adam von Garnier w 1676 roku ufundował w Trzcinicy Wielkiej klasztor karmelitów. Zmarł rok później i został pochowany w przyklasztornym kościele. Należące do niego majątki odziedziczył bratanek Leopold Heinrich junior baron von Garnier. Po bezpotomnej śmierci Leopolda Heinricha dobra przeszły na własność wrocławskiego zakonu jezuitów. W 1787 roku w Głębowicach wzmiankowano pański folwark, gospodarstwa 5 zagrodników i gospodarstwa 8 chałupników. W sumie osada liczyła 102 mieszkańców. Właścicielem majątku był hrabia Rzeszy Bernhard Gustav von Rödern. W 1788 roku Bernard Gustav von Rödern był również właścicielem posiadłości Białawy Wielkie (Gross-Baulwie mit Tschepline), a rok później nabył włości Turzany (freie Allodialgut Rittergut Exau) i Lubiel (freie Allodialgut Rittergut Leubel nebst Tschipkey). W 1807 roku po śmierci Bernharda Gustava von Rödern dobra otrzymał w spadku jego syn radca królewski Erdmann hrabia von Rödern. Powiększył on rodzinne posiadłości dokupując do nich w 1818 roku majątki Trzcinicę Wielką i Trzcinicę Małą (Gross- und Klein Strenz). W 1830 roku w Głębowicach wzmiankowano 20 domów, pałac, folwark i 155 katolickich mieszkańców. W 1842 roku Carl hrabia von Pourtalès (ur.1810r., zm.1871r.). wymienione wyżej dobra odkupił od Erdmanna hrabiego Rzeszy von Rödern. Według opisu miejscowości z 1845 roku w Głębowicach znajdowało się 18 domów, pałac i folwark. Wioska liczyła 143 mieszkańców, w tym 57 ewangelików. Hrabia Carl von Pourtalès z małżeństwa z Agnes z domu hrabianką von Wylich und Lottum (ur.1830r., zm.1909r.) pozostawił syna hrabiego Jamesa von Pourtalès (ur.1853r., zm.1908r.), który w 1871 roku odziedziczył rodzinne włości. W 1886 roku majątek w Głębowicach liczył 242ha, w tym 84ha pól uprawnych, 53ha łąk, 7ha pastwisk, 55ha lasów, 37ha stawów, 6ha dróg i podwórzy gospodarczych. W gospodarstwie hodowano 11 koni. W 1905 roku całkowita powierzchnia fideikomisu (Fideikommissherrschaft Glumbowitz) wynosiła 2531ha, w tym majątki: Białawy Wielkie (Gross Baulwie mit Tschepline) 345,5ha, Turzany (Exau) 502,90ha, Lubiel (Leubel mit Vorwerk Tschipkei) 496,27ha, Staszowice (Siegda) 355,5ha, Trzcinica Wielka (Gross Strenz) 144,11ha, Trzcinica Mała (Klein Strenz) 269ha i same Głębowice (Glumbowitz) 241,35ha (83,91ha pól uprawnych, 52,82ha łąk, 7,14ha pastwisk, 54,55ha lasów, 36,78ha stawów, 6,15ha dróg i podwórzy gospodarczych). Gospodarstwo w Głębowicach prowadził inspektor Wittwer, zatrudniano też leśniczego. W 1908 roku majorat o powierzchni 2253ha odziedziczył francuski rotmistrz Paul hrabia von Pourtalès. Jako właściciel włości wzmiankowany był on w księgach adresowych do 1917 roku. W 1921 roku państwo stanowe Głębowice (Herrschaft Glumbowitz) liczące 1758ha należało do Jego Ekscelencji Freiderich hrabiego von Pourtalès. Funkcję generalnego pełnomocnika pełnił dyrektor ziemski Benno Biller z Głębowic. Freiderich hrabia von Pourtalès zmarł pomiędzy 1926 a 1930 rokiem. W 1930 roku właścicielką państwa stanowego Głębowice była wdowa po nim Pani Gisela von Pourtalès z domu hrabianka von Kanitz. Sytuacja własnościowa nie uległa zmianie przynajmniej do 1937 roku. Według księgi adresowej z tego roku funkcję generalnego pełnomocnika Pani Giseli von Pourtalès pełnił dyrektor ziemski Richard Postelt. Całkowita powierzchnia dóbr wynosiła 1736ha, z czego na poszczególne majątki przypadało: Turzany - 462ha, Głębowice z Trzcinicą Małą i Wielką - 675 ha, w tym 270ha pól uprawnych, 97ha łąk, pastwisk i parku, 270ha lasów, 7ha stawów, 4ha ogrodu, 27ha dróg i podwórzy gospodarczych; Białawy Wielkie z Lubielem - 398ha, Staszowice - 201ha. Po zakończeniu drugiej wojny światowej wszystkie śląskie posiadłości rodziny von Pourtalès przejęło państwo polskie. W 1945 roku rezydencję w Głębowicach zajmowała jeszcze Armia Czerwona. W kolejnych latach majątek znalazł się w gestii Państwowego Gospodarstwa Rolnego Wińsko. W pałacu urządzono między innymi mieszkania dla pracowników przedsiębiorstwa. Około 1980 roku właścicielem zabytku był już Kombinat Rolno-Przemysłowy „Dolpasz”. W tym czasie z pałacu wysiedlono ostatnich mieszkańców. Budynek nieprawidłowo użytkowany i nieremontowany popadł w ruinę. Co ciekawe w 1986 roku w pałacu prowadzono prace remontowe, a tymczasem już trzy lata później runął dach nad środkową częścią budynku. Być może zmobilizowało to właściciela do podjęcia jakiś prac budowlanych, bowiem w roku 1990 wzmiankowano kolejny remont. Niestety dachu nie naprawiono, prawdopodobnie ograniczono się, do zresztą bezprawnej, rozbiórki ścian działowych. W latach dziewięćdziesiątych zrujnowany zabytek znalazł się pod pieczą Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Niestety nie zmieniło to jego losu. Agencja jak najszybciej starała się pozbyć kłopotu i już w 1996 roku sprzedała pałac firmie „Inter Dablex” z Gdańska. Inwestor rozpoczął efektownie od razu podejmując prace remontowe. Roboty równie szybko jak podjęto tak zakończono, a pałac mimo przekształceń własnościowych popada w coraz smutniejszą ruinę. Brakuje zarówno pieniędzy jak i wizji na przyszłość tego zabytku.

 

Pałac

Siedziba szlachecka istniała w Głębowicach już w XVIII wieku. Obecny klasycystyczny pałac został ufundowany przez rodzinę von Rödern pomiędzy 1802 a 1826 rokiem. Rezydencję dwukrotnie przebudowywano w drugiej połowie XIX wieku. W czasie drugiej wojny światowej w pałacu znajdowała się składnica zbiorów graficznych wrocławskiego muzeum sztuk pięknych. Powojenne losy zabytku opisano powyżej.

Pałac murowany z cegły, potynkowany, trzyskrzydłowy, zbudowany na planie podkowy, podpiwniczony, dwukondygnacyjny z mezaninem, nakryty był dachami czterospadowymi. Obecnie dachy zawalone, miejscami nie ma śladu po mezaninie. Elewacja ogrodowa (południowa) posiadała owalny ryzalit mieszczący klatkę schodową i salon. Obecnie ten środkowy fragment pałacu jest całkowicie zniszczony, jakby budynek został rozcięty. Pozostał tylko taras i część kolumn. Do niedawna wejście opisywano tak: „Wejście główne jest podkreślone płytkim ryzalitem z trójkątnym przyczółkiem, poprzedzonym arkadowym podcieniem z tarasem ozdobionym alegorycznymi rzeźbami na postumentach dzielących ażurową balustradę” (cytat z: Józef Pilch, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005, s.77). Pomimo ogromnych zniszczeń elewacje zachowały fragmenty boniowania przyziemia, ślady podziałów horyzontalnych i dekoracyjnych detali (orły spięte festonami). Większość okien prostokątna, jedynie okna w mezaninie półkoliste, a okna w elewacji wschodniej zamknięte półkoliście. Część pomieszczeń parteru nakrywają sklepienia krzyżowe, w większości sal znajdowały się drewniane stropy. Do dziś przetrwały tylko fragmenty drewnianych stropów, z resztkami klasycystycznych dekoracji sztukatorskich.

Pałac otacza rozległy park. Na osi rezydencji, na północ od niej znajduje się staw. Bardziej na zachód położone są: oktogonalna oranżeria z domem ogrodnika oraz neogotycka kaplica z mauzoleum rodu von Pourtalès. Projekt kaplicy w latach 1862-1864 przygotował sam Carl Johann Boguslaw Lüdecke (ur.1826r., zm.1894r.), architekt znany nie tylko na Śląsku. Niestety obecnie podobnie jak pałac zabudowania te chylą się ku upadkowi. W mauzoleum poniszczono również płyty nagrobne członków rodziny von Pourtalès. Od wielu lat zaniedbany drzewostan parkowy również jest w kiepskiej kondycji. Wiele drzew choruje, nikt nie usuwa próchniejących pni, dzięki czemu park miejscami przypomina puszczę. Wśród drzew warto zwrócić uwagę na okazy dębów szypułkowych opanowanych przez chrząszcza kozioroga dębosza.

 

Pałac w połowie XIX wieku na litografii ze zbiorów Dunckera

 

Wygląd rezydencji i parku przed druga wojną światową można poznać dzięki widokówkom zamieszczonym na portalu www.dolny-slask.org.pl

 

Źródło: http://dolny-slask.org.pl/746700,foto.html?idEntity=506505 (dostęp: 10.08.2014 roku).

Pałac, oranżeria i kaplica w 1910 roku

 

Źródło: http://dolny-slask.org.pl/3779802,foto.html?idEntity=512053 (dostęp: 10.08.2014 roku)

 

Zabytki w Głębowicach

Do rejestru zabytków w Głębowicach wpisano zespół klasztoru karmelitów, 1676-1686, 1743-1746: kościół, obecnie parafialny p.w. św. Eliasza Proroka (nr rej.: 695 z 16.05.1960r.), klasztor (nr rej.: 458 z 29.10.1980r.); zespół pałacowy, 1 połowa XIX w., pocz. XX w.: pałac (nr rej.: 457/W z 29.10.1980r.), park (nr rej.: 535/W z 31.01.1984r.). W ewidencji zabytków Głębowic wpisano ponadto m.in. dawny cmentarz klasztorny, cmentarz katolicki, oranżerię i dom ogrodnika, wozownię i stajnię, bramę pałacową, kaplicę i mauzoleum rodu von Pourtalès.

 

Informacje praktyczne i dojazd

Dojazd komunikacją publiczną do Głębowic zapewniają rzadko kursujące autobusy PKS z Wołowa. Ze względu na trudności ze znalezieniem przesiadki nie polecam tego sposobu dojazdu. Podróżującym samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 w kierunku Wrocławia do węzła Wrocław Południe, następnie autostradową obwodnicą miasta (A8) do węzła Wrocław Stadion i dalej DK94 w stronę Legnicy. Z tej ostatniej trasy tuż za Wrocławiem należy skręcić w prawo w lokalną drogę (ul. Wrocławska) prowadzącą przez Krępice, Mrozów, Miękinie i Klękę do Brzegu Dolnego. Z Brzegu Dolnego najlepiej skierować się do Wołowa ulicą Dębową. Wołów należy opuścić ulicą Rawicką, czyli DK339. W Pełczynie z tej trasy należy skręcić w lewo w lokalną drogę prowadzącą do Głębowic przez Nieszkowice i Trzcinicę Wołowską. Zespół pałacowy znajduje się w północnej części wioski, na lewo od głównej ulicy. Odległość: w jedną stronę z Gliwic około 225km, z Wrocławia około 60km. Samochód można zaparkować przy kościele lub obok budynku gospodarczego, na południowym krańcu parku otaczającego pałac.

 

Damian Dąbrowski,

Sierpień 2014 r.

 

 

Joomla templates by a4joomla