Powiat wołowski, gmina Wołów

(nazwa niemiecka Polgsen, Kreis Wohlau)

 

 

Zabytki w Pełczynie

Do rejestru zabytków w Pełczynie wpisano kościół filialny p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, mur./szach./drewn., XVII w., XVIII w., nr rej.: A/2669/1184 z 10.12.1964r.; park pałacowy, z ok. 1860r., nr rej.: A/2601/471/W z 29.11.1980r. W ewidencji zabytków znajduje się m.in. zespół folwarczny: oficyna (dom mieszkalny nr 63-64), oficyna (obecnie biblioteka nr 63-64), oficyna, transformator, budynek ujęcia wody (koło nr 63-64), brama na majdan, most w parku, grobowiec rodziny na skraju parku.

 

Miejscowość wzmiankowano w 1370 roku jako Polgosin. W dokumencie księcia oleśnickiego Konrada II wystawionym w tym roku jako właściciela wioski wymieniono niejakiego Gantsko von Polgsin. Przynajmniej od połowy XV wieku Pełczyn należał do rodziny von Mutschelnitz. W dokumencie z 1468 roku wzmiankowano Balthazara von Mutschelnitz. W siedemnastym stuleciu wioska przeszła w ręce rodu von Nostitz. W XVIII wieku część Pełczyna należała do rodu von der Goltz, a część posiadała rodzina von Birkhahn . W 1787 roku Pełczyn razem z Żychlinem i Straszowicami liczył 549 mieszkańców. Z opisu miejscowości wynika, że w Pełczynie Górnym znajdował się pałac z folwarkiem, 17 gospodarstw kmiecych, 18 gospodarstw zagrodników i chałupników, dwa młyny wodne, wiatrak, dwie gospody. W należących do tego majątku Straszowicach zlokalizowany był kolejny folwark. W sumie Pełczyn Górny i Straszowice liczyły 327 mieszkańców. W Pełczynie Dolnym w tym czasie wymieniono kościół ewangelicki, plebanię, szkołę, folwark, 14 gospodarstw zagrodników, 2 gospodarstwa chałupników, trzy młyny wodne, gospodę. W 1830 roku właścicielem dwóch majątków w Pełczynie (Górnym i Dolnym) był porucznik baron von Birkhahn. W miejscowości wzmiankowano pałac i dwa folwarki. Częścią osady były Straszowice (Niegsen). W 1841 roku za 118000 talarów reńskich dobra nabył Johann Gottlieb Müller. W 1845 roku Pełczyn wraz ze Straszowicami liczył 698 mieszkańców, w tym 31 katolików. W wiosce znajdowały się: 99 domy, pałac, trzy folwarki (jeden w Straszowicach), wolne sołectwo, młyn (w Straszowicach). Dobra rycerskie pozostawały w rękach Johanna Gottlieba Müllera. Przed 1856 rokiem majątki w Pełczynie (Nieder und Ober Polgsen) oraz Straszowicach (Niegsen) nabył Hermann Petschelt. Przynajmniej do 1872 roku pozostał on właścicielem wszystkich trzech posiadłości. Funkcję jego siedziby pełnił pałac w Pełczynie. Do rodziny Petschelt należał także majątek w pobliskim Miłczu Leśnym (Arnsdrof, Kreis Wohlau). Przed 1876 rokiem Hermann Petschelt przekazał dobra Pełczyn Dolny i Straszowice (Nieder-Polgsen mit Niegsen) Oskarowi Petschelt. Odtąd aż do końca drugiej wojny światowej posiadłości te miały tych samych właścicieli, szczegółowo omówionych w artykule poświęconym Straszowicom

http://www.palaceslaska.pl/index.php/indeks-alfabetyczny/s/2012-straszowice

Do dziś z majątku Pełczyn Dolny pozostała część zabudowań mieszkalnych i gospodarczych. Obecnie wspomniane budynki noszą numery 25, 26 i 27. W Internecie można znaleźć informację, że budynek nr 26 to dawny dwór. Nie potwierdzają tej wiadomości żadne źródła historyczne. Obiekt nie został zamieszczony na żadnej widokówce wykonanej przed 1945 rokiem. Budynek nie posiada cech dworski i nie jest wpisany nawet do ewidencji zabytków. Historia majątku Pełczyn Dolny związanego z dobrami w Pełczynie Górnym i Straszowicach (w obydwu były siedziby szlacheckie) sugeruje, że znajdował się w nim tylko folwark zarządzany przez inspektora.

 

Zdjęcia dawnego majątku Pełczyn Dolny, kościoła, nieczynnego cmentarza oraz pomnika poświęconego ofiarom pierwszej wojny światowej

 

 

Dalsze losy dóbr Pełczyn Górny

Hermann Petschelt pozostał właścicielem posiadłości w Pełczynie Górnym (Ober Polgsen) przynajmniej do 1894 roku. W tym czasie włości liczyły 310ha, w tym 204ha pól uprawnych, 35ha łąk, 2ha pastwisk, 56ha lasów, 13ha dróg podwórzy gospodarczych i innych użytków. Przed 1905 rokiem majątek przeszedł w ręce Theodora Steuera. Następnie w 1912 roku posiadłość licząca 305,9ha - w tym 195,4ha pól uprawnych, 38,1ha łąk, 6ha pastwisk, 57,5ha lasów, 2,2ha stawów, 2ha parku, 2,2ha ogrodu, 2,4ha dróg i podwórzy gospodarczych – należała do rotmistrza w stanie spoczynku Victora barona von Mutzenbechera. W 1921 roku w Pełczynie Górnym wzmiankowano jego spadkobiercę Paula von Mutzenbechera. Według księgi adresowej z 1937 roku właścicielami dóbr Górny Pełczyn byli dziedzice barona Victora von Mutzenbechera. Funkcję prawnego opiekuna pełniła Pauline baronowa von Mutzenbecher. Grunty dzierżawił Martin Halle z Uskorza Wielkiego (Gross Ausker bei Wohlau), także właściciel dóbr Rajczyn w powiecie wołowskim (Kreis Wohlau). W 1937 roku majątek Pełczyn Górny liczył 305,9ha, w tym 187,5ha pól uprawnych, 25ha łąk, 25ha pastwisk, 57,5ha lasów, 2,2ha stawów, 4ha parku, 2,3ha ogrodu, 2,4ha dróg, podwórzy gospodarczych i innych użytków. Po zakończeniu drugiej wojny światowej posiadłość przejęło państwo polskie. Folwark wraz z rezydencją znalazły się pod zarządem Państwowego Gospodarstwa Rolnego Wołów. Pałac po 1945 roku nie był użytkowany. Opuszczony i zrujnowany budynek jeszcze w 1969 roku posiadał dach. W kolejnych latach obiekt został rozebrany. Obecnie z majątku Pełczyn Górny pozostał przede wszystkim rozległy park. Niewielkie wzniesienie w parku tworzą niedostępne piwnice oraz gruz ze ścian i stropów pałacu. W pobliżu parku zachowało się kilka zaniedbanych budynków pofolwarcznych.

 

Pałac w Pełczynie Górnym na przedwojennych widokówkach

Źródło: http://dolny-slask.org.pl/3525657,foto.html?idEntity=506569 (dostęp: 15.07.2016r.)

Źródło: http://dolny-slask.org.pl/5653179,foto.html?idEntity=506569 (dostęp: 15.07.2016r.)

Źródło: http://dolny-slask.org.pl/4194481,foto.html?idEntity=506569 (dostęp: 15.07.2016r.)

Źródło: http://dolny-slask.org.pl/5185145,foto.html?idEntity=506569 (dostęp: 15.07.2016r.)

 

Historia obszernej siedziby szlacheckiej w Pełczynie Górnym jest prawie nieznana. Rezydencję wzmiankowano w źródłach z 1787, 1830 i 1845 roku. Prawdopodobnie barokowy pałac został wzniesiony w osiemnastym stuleciu w miejscu wcześniejszego dworu. Dzięki widokówkom sprzed 1945 roku można krótko przedstawić wygląd obiektu. Nieistniejąca rezydencja była budynkiem murowanym, potynkowanym, założonym na planie prostokąta, podpiwniczonym, częściowo dwu- a częściowo trzykondygnacyjnym, z użytkowym poddaszem, nakrytym dachem czterospadowym z powiekami. Pałac składał się z ośmioosiowego korpusu i trzyosiowej niższej dobudówki. Jedna z elewacji bocznych była dwuosiowa. Elewacje budynku posiadały podziały ramowe, wykonane za pomocą gzymsów i lizen, z których część była boniowana. Pałac ozdabiały także obramienia otworów okiennych.  Dzięki zarządzającym majątkiem po drugiej wojnie światowej z pięknej rezydencji pozostała do dziś tylko sterta gruzu zarośnięta samosiejkami.

 

Pełczyn znajduje się około 8 kilometrów na północny-wschód od Wołowa. Z miasta powiatowego należy wyjechać DK339 (ul. Rawicka) w kierunku Strupiny. Trasa ta prowadzi przez Pełczyn. Dawny Pełczyn Dolny położony jest na zachodnim krańcu miejscowości, na lewo od DK339. Zabudowania pofolwarczne znajdują się w pobliżu kościoła filialnego p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Dawny majątek Pełczyn Górny znajduje się we wschodniej części obecnej wioski, w bezpośrednim sąsiedztwie wspomnianej drogi. Samochód można zaparkować przy zabudowaniach pofolwarcznych. 

 

Damian Dąbrowski,

Lipiec 2016r.

 

Joomla templates by a4joomla