Powiat oleśnicki, gmina Twardogóra
(nazwa niemiecka: Goschütz, Kreis Groß Wartenberg)
Pierwsza wzmianka o miejscowości: 1155r.
Nazwa miejscowości pochodzi prawdopodobnie od imienia pierwszego właściciela, niejakiego Goszcza. Do początków XVI w. wioska dzieliła się na część należącą do biskupów wrocławskich oraz majątek rycerski podlegający zamkowi w Miliczu. W XIV w. właścicielami dóbr rycerskich była rodzina von Wezenborg, następnie przed 1480r. przejęła je rodzina von Borschnitz. W XVI w. do Borschnitzów należał już cały Goszcz. W 1604r. hrabia Abraham von Dohna z Sycowa wykupił dział Hansa von Borschnitza, a rok później nabył resztę miejscowości od spadkobierców Melchiora von Borschnitza. Następnymi właścicielami Goszcza byli: hrabia Karl Hannibal (ur.1588r., zm.1633r.), syn Abrahama von Dohna, a później hrabia Maximilian Ernst, syn Karla Hannibala i Anny Elisabeth z domu Zapsky von Zaps. Rodzina von Dohna najprawdopodobniej ufundowała w miejscowości dwór, wzmiankowany po raz pierwszy w 1689roku. W 1636r. Maximilian Ernst von Dohna przekazał wioskę swojej matce, która cztery lata później wyszła ponownie za mąż, za Ulricha Christopha von Scharffenberga. Po śmierci Anny Elisabeth von Scharffenberg majątek w Goszczu odziedziczyły jej córki Eleonora Eusebia von Wagensperg i Cecylia Renata von Trautmannsdorf. Kolejnym właścicielem miejscowości został w 1665r. Gotfryd von Heister. Za jego rządów Goszcz w 1686r. uzyskał prawa miejskie. W kolejnych wiekach miejscowość rozwijała się jednak powoli, zdominowana przez majątek rycerski, przypominała raczej wieś niż miasto i ostatecznie w dziewiętnastym stuleciu utraciła prawa miejskie. W 1693r. Goszcz nabyła księżna Zofia von Würrtemberg-Öls. Przekazała ona posiadłość synowi, księciu Karolowi Fryderykowi z Bierutowa (ur.1681r., zm.1745r.), który w 1717r. odsprzedał ją Melchiorowi Abrahamowi von Langenau. W 1727r. dobra rycerskie w Goszczu zakupili opiekunowie prawni barona Heinricha Leopolda von Reichenbacha. Dwa lata później Heinrich Leopold ożenił się z Heleną Agnes zu Solms-Wildenfels. W 1730r. od cesarza Karola VI otrzymał on wraz z bratem Christophem Heinrichem tytuł hrabiowski. Pomiędzy 1730 a 1740r. Heinrich Leopold von Reichenbach rozbudował rezydencję w Goszczu. W tym czasie zakupił on również liczne majątki w księstwie oleśnickim, z których w 1741r. utworzył wolne państwo stanowe, przekształcone siedem lat później w majorat. W 1749r. niedawno zbudowany pałac w Goszczu został zniszczony w wyniku pożaru. W latach 1749-1755 według projektu Karola Marcina Frantza Reichenbachowie wznieśli nową rezydencję. Po śmierci hrabiego Heinricha Leopolda w 1775r. ordynację odziedziczył jego syn Heinrich Gustav Gottlob (ur.1731r., zm.1790r.). Z dwóch małżeństw: z Charlottą Augustą zu Schwarzburg (zm.1774r.) i Antoinette Caroline Luise von Schönburg-Rochsburg hrabia Heinrich Gustav Gottlob miał w sumie dwadzieścioro jeden dzieci. Po jego śmierci w 1790r. rządy w majoracie objął najstarszy z synów Heinrich Leopold Gottlob von Reichenbach. W 1793r. nowy właściciel Goszcza ożenił się z Johanną Franziską zu Solms-Baruth z Kliczkowa. W 1816r. fideikomis odziedziczył ich syn Heinrich Gottlob Gustav von Reichenbach (ur.1801r., zm.1869r.). Czwarty ordynat goszczański w 1824r. zawarł związek małżeński z hrabianką Adelhaid Constanz von Schlippenbach. W 1854r. hrabia Heinrich Gottlob Gustav von Reichenbach otrzymał od króla Fryderyka Wilhelma IV dziedziczne miejsce w Pruskiej Izbie Panów. Bogdan Wilhelm Heinrich Ernst von Reichenbach, syn i następca hrabiego Heinricha pracował w ministerstwie spraw zagranicznych Prus. W 1866r. objął on stanowisko konsula w Smyrnie, gdzie rok później zmarł. Po śmierci Heinricha Gottloba Gustawa w 1869r. piątym ordynatem został jego małoletni wnuk Heinrich Raphael von Reichenbach (ur.1865r., zm.1946r.). W 1886r. majątek w Goszczu o powierzchni 627ha dzierżawił od rodziny Reichenbachów niejaki Schrader. W latach 1886-1888 na zlecenie hrabiego pałac w Goszczu przebudowano według planów wrocławskiego architekta Karla Schmidta. W 1894r. Heinrich Raphael przejął zarząd nad ordynacją i ożenił się z hrabianką Eriką Anną Wilhelminą von Dohna-Schlodien. W ten sposób po kilku wiekach przedstawicielka rodziny von Dohna powróciła do miejscowości. W 1905r. majorat Reichenbachów liczył 9897,5ha powierzchni, w tym majątek w Goszczu 643,45ha. W końcowej fazie pierwszej wojny światowej w 1918r. na froncie we Francji poległo dwóch synów hrabiego Heinricha Raphaela, a trzeci zmarł w Goszczu w wyniku odniesionych ran. W ten sposób dziedzicem dóbr został najmłodszy z synów Christoph Heinrich (ur.1900r., zm.1990r.). W 1927r. objął on zarząd nad rodzinnym majątkiem. W 1930r. powierzchnia dóbr wchodzących w skład fideikomisu wynosiła 10048,1ha (w tym Goszcz 793,4ha). Siedem lat później majorat liczył już tylko 8245,58ha. Wiosną 1945r. rodzina Reichenbach wyjechała z Goszcza, uciekając przed nadciągającą Armią Czerwoną. Po zakończeniu drugiej wojny światowej majątki wchodzące w skład jej majoratu zostały znacjonalizowane. Rezydencja w Goszczu została splądrowana, a w 1948r. w tajemniczy pożar strawił jej korpus. Pozostałe budynki oddano w zarząd Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu. Przedsiębiorstwo przeznaczyło większość zabudowań na mieszkania pracowników. Obecnie budynki te w dalszym ciągu pełnią funkcje mieszkalne. Niezagospodarowana oranżeria i dawny kościół dworski zostały w krótkim czasie doprowadzone do ruiny. Za zgodą konserwatora zabytków oranżerię rozebrano w 1965r. Zdewastowany kościół stoi do dzisiaj i w dalszym ciągu nie doczekał się remontu.
Pałac w Goszczu na zdjęciach z lipca 2023 r.
Pałac
Pierwotnie dwór z XVII w. stał w zachodniej części Goszcza. Budowla wznosiła się na wyspie, otoczonej stawem. Nowa rokokowa rezydencja została wybudowana w latach 1730-1740 we wschodniej części miejscowości. Siedzibę Heinricha Leopolda von Reichenbacha w 1749r. zniszczył pożar. Prace przy odbudowie rezydencji trwały do 1755r. Prawdopodobnie według projektu Karla Martina Frantza stworzono zupełnie nowe założenie w typie francuskiego modelu entre cour et jardin. Dziedziniec honorowy poza samym pałacem otaczały inne budowle mieszkalne, tzw. „domy kawalerów”, skrzydło ogrodowe, półokrągłe skrzydła łącznikowe. Częścią założenia była oranżeria oraz kościół ewangelicki. W latach 1886-1888 pod kierunkiem znanego architekta Karla Schmidta powadzono prace budowlane przy pałacu. Rezydencje została odnowiona i nieco przekształcona. Stworzono też nowy podjazd i prowadzono prace w parku, w wyniku których powstał typowy park angielski, przechodzący następnie w naturalny las. Remontowany i przebudowany w latach 1886-1888. W 1945 roku pałac został splądrowany. Skala zniszczeń nie była jednak duża i w pierwszych powojennych latach budynek wykorzystywano m.in. jako ośrodek kolonijny. W tym momencie w większości zachowany był dawny wystrój wnętrz, a nawet część mebli. W 1947 roku rezydencję zniszczył pożar. Nie ustalono jego przyczyn, ale prawdopodobnie było to celowe podpalenie. Odtąd zabytek zaczął szybko popadać w ruinę. Zawaleniu uległ dach, stropy i część ścian działowych. Skradzione bądź zniszczone zostały ocalałe z pożaru elementy wyposażenia, zaginęła też znaczna część oryginalnej kamieniarki. Pozostałe zabudowania majątku oddano w zarząd Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu. Przedsiębiorstwo przeznaczyło większość z nich na mieszkania pracowników. Obecnie budynki te w dalszym ciągu pełnią funkcje mieszkalne. W latach 1957-1960 zabezpieczono korony murów spalonego pałacu oraz zamurowano okna na parterze. Przygotowano również projekt adaptacji zabytku na ośrodek wczasowo-szkoleniowy PGR Milicz. Ze względów finansowych nie został on nigdy zrealizowany. Niezagospodarowana oranżeria i dawny kościół dworski zostały również doprowadzone do ruiny. Za zgodą konserwatora zabytków skrzydło północno-zachodni i oranżeria zostały rozebrane w 1965r. Po wielu latach dewastacji w 1995 roku dawny kościół został zabezpieczony i otrzymał nowy dach. W latach 2013-2014 odnowiono oraz przebudowano dawną stajnię i menaż urządzając w nich salę koncertową i powierzchnie wystawiennicze. W latach 2018-2019 ponownie prowadzono prace przy kościele, wymieniając dach i stolarkę. Przeprowadzono również remont oficyny wschodniej. W latach 2021-2022 przeprowadzono prace remontowo-budowlane zabezpieczając główną bryłę pałacu w formie trwałej ruiny. Z ruin usunięto samosiejki i zalegający gruz, oczyszczono podłogi, wykonano nowe posadzki, zabezpieczono mury, wstawiono schody i platformę widokową. Zabezpieczony zabytek udostępniono do zwiedzania. Dodatkową atrakcją jest przygotowana iluminacja obiektu.
Kompleks rokokowo-barokowych budynków murowanych z cegły, kamienia i rudy darniowej, potynkowanych, założonych wokół wewnętrznego dziedzińca, składał się ze skrzydła głównego, skrzydeł łącznikowych, domów gościnnych, domów oficjalistów dworskich, domu ogrodnika, oficyny i dawnej wozowni zwanej również budynkiem bramnym. Obecnie w stanie ruiny znajduje się główne skrzydło pałacu, pozostałe zabudowania są użytkowane. Budynek główny był wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, podpiwniczony, dwukondygnacyjny, nakryty dachem mansardowym z lukarnami. Fasada piętnastoosiowa z centralnym ryzalitem poprzedzonym portykiem kolumnowym podtrzymującym balkon oraz dwoma ryzalitami pozornymi, zwieńczonymi trójkątnymi przyczółkami. Elewacje ozdabiały gzymsy, pilastry, nadokienniki, balustradowa attyka z rzeźbami i kartuszem herbowym von Reichenbachów, portyk kolumnowy. Układ wnętrz dwutraktowy, amfiladowy, z centralnym holem. Do kompleksu pałacowego przylega park, którego początki sięgają XVIII w. W zachodniej części parku zrujnowany klasycystyczny pawilon ogrodowy z około 1840r. W „leśnej” części parku znajdował się zwierzyniec i drewniany pałac myśliwski, zniszczony po 1945 roku.
Zabytki w Goszczu
Do rejestru zabytków w Goszczu wpisano układ ruralistyczny (30.06.2006r., nr rej.: A/789); kościół parafialny p.w. Narodzenia NMP (15.04.1966r., nr rej.: 1641); kościół ewangelicki (2.12.1964r., nr rej.: 1179); nieczynny cmentarz ewangelicki (21.07.1992r., nr rej.: 659/W); zespół pałacowy: ruinę pałacu (14.07.1950r., nr rej.: 225), dwa budynki łącznikowe, dwie oficyny – dawne domy gościnne, oficynę mieszkalną, stajnię koni wyjazdowych, maneż, dom ogrodnika (28.05.2008r., nr rej.: A/1066/1-8), budynek bramny – obecnie dom mieszkalny nr 63 (15.04.1966r., nr rej.: 1642), dwa domy służby pałacowej (10.06.2008r., nr rej.: A/1067/1-2), park (31.05.1950r., nr rej.: 192).
Informacje praktyczne i dojazd
Dojazd komunikacją publiczną do Goszcza zapewniają autobusy PKS kursujące między innymi z Milicza, Oleśnicy, Sycowa i Twardogóry. Ze względu na połączenia komunikacyjne wymienionych miejscowości z Górnym Śląskiem nie polecam mieszkańcom tego rejonu dojazdu komunikacją publiczną do Goszcza. Podróżującym samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 w kierunku Wrocławia do węzła Bielany Wrocławskie, a następnie trasą E67 (S8) i DK25 w stronę Ostrowa Wielkopolskiego. Z tej ostatniej trasy przed miejscowością Drołtowice należy skręcić w lewo w lokalną drogę prowadzącą do Twardogóry przez Chełstów i Chełstówek. Z Twardogóry DK448 w kierunku Milicza prowadzi przez Goszcz. Ruiny pałacu znajdują się praktycznie w centrum miejscowości, na prawo od głównej ulicy. Odległość: w jedną stronę około 230 km. Samochód można zaparkować przed zrujnowaną rezydencją, na terenie dawnego dziedzińca honorowego.
Damian Dąbrowski,
Listopad 2011 r., aktualizacja: lipiec 2023 r.
Pałac, jego otoczenie i mauzoleum na zdjęciach z marca 2011 r.
