Powiat prudnicki, gmina Prudnik
(nazwa niemiecka: Schweinsdorf, Kreis Neustadt O.S.)
Rys historyczny i stan obecny:
Pierwsze wiadomości na temat Piorunkowic pochodzą ze źródeł historycznych z XIV w. Wioska ta była częścią księstwa opolskiego. Na pobliskiej rzece Ścinawie Niemodlińskiej przebiegała granica między ziemiami Piastów opolskich a włościami biskupów wrocławskich i leżąca na drugim brzegu rzeki wioska Gryżów była częścią dóbr kościelnych. Mimo to położony w pobliżu Piorunkowic zamek książąt opolskich zwano Gryżowem. Początki tej twierdzy sięgają prawdopodobnie XIII w. Początkowo był to gród o umocnieniach ziemnych. W XIV w. w niejasnych okolicznościach stał się siedzibą kasztelani i został przebudowany na murowany zamek. Pierwsza wzmianka o kasztelanie gryżowskim Jaśku pochodzi z dokumentu datowanego na 26 luty 1337 r. O znaczeniu zamku świadczy fakt, że w czasie wojen husyckich stał się celem częstych ataków. Najpierw w 1428 r. został spalony przez oddziały husyckie, a dwa lata później po przyłączeniu się księcia Bolka V do husytów twierdzę zdobyły i zniszczyły biskupie wojska nyskie. W czasach późniejszych nie przystąpiono do jego odbudowy i z twierdzy pozostały tylko ruiny. Prawdopodobnie zrujnowany zamek wraz z wsią Piorunkowice Bolko V przekazał krewnym swej małżonki z rodu Beessów, gdyż już w 1432 r. odnotowano w źródłach Henryka Bes „von Smeilsdorf im Opolischen Gebiet”. Miejscowość pozostawała w rękach tego rodu w XV w. i w początkach następnego stulecia. W 1556 r. bracia Kasper, Ulryk i Jan von Gellhorn z Osieka Grodkowskiego kupili od Kaspra von Pücklera z Grodźca wieś Piorunkowice z zamkiem Gryżów. Następnie w 1580 r. Ulryk odsprzedał te włości Jerzemu von Senitz z Rudziczki. W dokumencie z 1590 r. znajdujemy wzmiankę o Magdalenie Beess, wdowie po Jerzym von Senitz, to ostatni związek rodu von Beess z Piorunkowicami. W 1589 r. (1590 ?) bracia Baltazar, Jerzy i Krzysztof Mettich von Tschetschau zakupili Piorunkowice i dwa folwarki w Rudziczce. W 1623 r. hrabia Jan Arbogast von und zu Annaberg ożenił się z Marianną von Mettich und Tschetschau, która wniosła mu w wianie Piorunkowice. Do hrabiego należały również posiadłości w hrabstwie kłodzkim, gdzie w latach 1633-45 był starostą. W 1645 r. Jan Arbogast zmarł nie zostawiając potomków, a osada wróciła do rodziny jego małżonki. W 1724 r. hrabia Jan Józef von Mettich sprzedał majątek radzie miejskiej Prudnika. Pod koniec XVIII wieku Piorunkowice były już dobrze funkcjonującą wsią z folwarkiem wchodzącą w dalszym ciągu w skład dóbr miasta Prudnik. Według opisu Friedricha Alberta Zimmermanna z 1784 r. znajdowało się tutaj dziewięciu kmieci, młyn oraz 26 zagrodników, a wieś liczyła 185 mieszkańców. W I połowie XIX wieku Johann Georg Knie odnotował już istnienie pałacu, folwarku, młyna wodnego oraz komory celnej przy trakcie prowadzącym z Prudnika do Nysy. W 1830 r. właścicielem majątku był Karl Hohlmann, a wieś liczyła 67 domów i około 350 mieszkańców. Piętnaście lat później liczba zabudowań wzrosła do 74, a liczba mieszkańców do 399. Funkcjonowała tu katolicka szkoła, młyn oraz rozwijała się hodowla owiec. W 1838 r. dobra nabył komisarz dystryktu policyjnego Stöbe, wzmiankowany w 1845 r. W drugiej połowie XIX wieku właścicielem majątku był Theodor Stöbe, emerytowany rotmistrz armii pruskiej. Pełnił on jednocześnie funkcję deputowanego powiatowego oraz naczelnika okręgu (Amtsvorstehera). Należący do niego majątek obejmował około 186 ha, z czego blisko 130 ha stanowiły grunty orne, 27 ha łąki, 20 ha lasy, a 9 ha zajmowały zabudowania i podwórza. Gospodarstwo dysponowało 17 końmi, 67 sztukami bydła, w tym 46 krowami, oraz stadem liczącym około 400 owiec, co świadczy o jego znacznym potencjale gospodarczym. Na początku XX wieku dobra przeszły w ręce rodziny Wessel, pozostając jej własnością aż do 1945 r. Księgi adresowe podkreślają, że majątek pozostawał w rękach tej rodziny już od 1838 r., czyli była spowinowacona z rodziną Stöbe. W 1909 r. właścicielem był Eduard Wessel, natomiast w latach późniejszych figuruje Hermann Wessel, rotmistrz w stanie spoczynku. Gospodarstwo należało do nowoczesnych majątków ziemskich regionu – prowadzono hodowlę bydła rasy oldenburskiej i trzody chlewnej, funkcjonowała gorzelnia, a właściciel posiadał udziały w prudnickiej cukrowni oraz miejscowej mleczarni. Jeszcze w 1937 r. majątek obejmował ponad 210 ha różnych użytków, z czego blisko 120 ha stanowiły grunty orne, ponad 66 ha łąki, około 18 ha pastwiska oraz park otaczający pałac.
Pałac w Piorunkowicach zbudowali w XVII lub XVIII w. przedstawiciele rodziny von Mettich. Budynek usytuowany na stoku wzniesienia nad stawem nie posiada cech obronnych, trzeba jednak pamiętać, że był on wielokrotnie przebudowany, między innymi w 1820 r. w stylu klasycystycznym. Pałac murowany z kamienia i cegły, pierwotnie potynkowany, wzniesiony na planie prostokąta, częściowo podpiwniczony na wysoko sklepionych piwnicach, parterowy z mieszkalnym poddaszem, nakryty dachem naczółkowym z wystawkami, w latach 60-tych XX w. krytym łupkiem. Fasada jedenastoosiowa z centralną pięcioosiową piętrową facjatą zamkniętą trójkątnym spłaszczonym przyczółkiem. W nim umieszczona data ostatniej przebudowy – 1920 r. Na osi fasady główne wejście do budynku, z kamiennym, boniowanym portalem. W elewacji tylnej centralnie umieszczona kwadratowa wieżyczka, w nowszej górnej kondygnacji ośmioboczna o konstrukcji szkieletowej, nakryta barokowym hełmem. Na zdjęciu z lat 60-tych XX w. widać, że elewacje budynku były otynkowane i poza gzymsem wieńczącym i międzykondygnacjowym pozbawione detali architektonicznych. Układ wnętrz trzytraktowy. Na osi budynku przekształcona sień i salon. W sieni zachowane kamienne obramienia otworów drzwiowych. Pomieszczenia nakrywały sufity z dekoracją stiukową z 1820 r. i sklepienia kolebkowe z zaostrzonymi lunetami, obecnie zniszczone. Po drugiej wojnie światowej pałac użytkowała miejscowa stadnina koni, a od lat siedemdziesiątych XX w. Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. Do 1989 r. pałac był w dobrym stanie technicznym, a następnie w ciągu kilkunastu lat doprowadzono go do kompletnej ruiny. Budynek jest własnością prywatną jednak nie jest ogrodzony ani zabezpieczony przed wejściem. Właściciel nie wykazuje żadnego zainteresowania jego losem. Do dawnej rezydencji przylegają resztki zdewastowanego parku krajobrazowego. Budynek polecam zobaczyć tylko z zewnątrz, gdyż wejście do środka grozi wypadkiem. Jeżeli nie nastąpi szybka zmiana właściciela to wkrótce będzie to kolejny zniszczony śląski zabytek. Od napisania artykułu minęło kolejne kilkanaście lat. W marcu 2023 r. pałac w Piorunkowicach pozostawał niezabezpieczoną ruiną. Z zadaszenie pozostały już tylko strzępy. Wnętrza mocno zawilgocone, zagrożone zawaleniem.
Pałac i park w Piorunkowicach w marcu 2023 r.
Stan pałacu w lipcu 2008 roku
Zabytki w Piorunkowicach
Do rejestru zabytków sztuki dnia 21.05.1965 r. wpisano ruiny zamku „Gryżów” (nr rej.: 1038/65). W rejestrze umieszczono także pałac (decyzja dwór): nr rej.: 876/64 z 14.05.1964 oraz park A-209/89 z 29.03.1989, niestety nie ma to żadnego wpływu na los tych obiektów.
Rezydencja w Piorunkowicach w listopadzie 2014 roku
Informacje praktyczne i dojazd:
Piorunkowice są położone przy ważnej drodze z Nysy do Prudnika dlatego bez problemu można do nich dotrzeć komunikacją publiczną. Polecam podróż pociągiem z Gliwic do Prudnika, z przesiadką w Kędzierzynie – Koźlu a dalej dojazd, często kursującymi, autobusami PKS z Prudnika do Nysy. Wybierającym się w drogę samochodem proponuję jechać z Gliwic DK 408 do Kędzierzyna – Kożla, a następnie DK 40 do Prudnika i DK 41 w stronę Nysy, Piorunkowice leżą po prawej stronie tej ostatniej trasy. Odległość: w jedną stronę niecałe 100 km. Ruiny pałacu znajdują się na początku wioski, samochód można zaparkować przed budynkiem.
Damian Dąbrowski,
Marzec 2010 r., aktualizacje: listopad 2014 r., marzec 2023 r.