Powiat krapkowicki, gmina Zdzieszowice
(nazwa niemiecka: Roswadze, w latach 1936-1945 Annengrund, Kreis Gross Strehlitz)
Rys historyczny i stan obecny:
Miejscowość wzmiankowana została po raz pierwszy w 1302 r. W pierwszej połowie XVI w. Rozwadza należała do Mikołaja Strzeli z Leśnicy, właściciela Zdzieszowic, wymienionego w źródłach z lat 1535–1538, męża Magdaleny, córki Mikołaja Kozłowskiego z Paczynki koło Toszka. W pierwszej połowie XVII w. właścicielem Rozkochowa i Rozwadzy był Wacław von Kaltenbrunn, urodzony w 1602 r., od 1625 r. żonaty z Anną Katarzyną von Nowagk. Pełnił on między innymi funkcję poborcy podatków w księstwie opolsko-raciborskim, a w 1654 r. był deputowanym do stanów tego księstwa. Następnie Rozwadza należała do rodziny von Pückler, posiadającej rozległe dobra na Śląsku. Jako właściciela wsi wymieniono Augusta Sylviusa von Pückler (ur. 1657 r., zm. 1748 r.), do którego należało m.in. państwo stanowe Szydłowiec. Następnie Rozwadza wraz z Leśnicą przeszła w ręce Jakub Albrecht von Birkhan, majora wojsk pruskich. Według opisu Zimmermanna z 1784 r. właścicielem dóbr był hrabia von Reichenbach. Najbardziej prawdopodobne wydaje się, że chodzi o Heinricha Gustava Gottloba von Reichenbach-Goschütz (1731–1790), wolnego pana stanowego w Goszczu, posiadającego również dobra na Górnym Śląsku. Nie udało się jednak odnaleźć dokumentu jednoznacznie potwierdzającego tę identyfikację. W tym czasie wieś posiadała folwark, 13 gospodarzy, 21 zagrodników, 3 chałupników i 203 mieszkańców. W 1790 r. być może po śmierci Heinricha von Reichenbacha włości w Rozwadzy i Leśnicy nabył Hans Karl von Schimony-Schimonsky, członek rad powiatu strzeleckiego i prudnickiego. Następnie Rozwadza należała do jego syna Emanuela Karla Magnusa von Schimony-Schimonsky (1773-1850), właściciela Kadłubca i Kalinowa, od 1797 r. męża Franciszki Marii Doroty Leopoldyny Felicyty (1779-1818), córki Franciszka Ksawerego von Biedau (1741-1792). W topograficzno-statystycznym opisie rejencji opolskie z 1819 r. jako właściciel miejscowości został wymieniony major von Schimonetzky, co należy uznać za jedną z historycznych form zapisu nazwiska Schimony/Schimonsky. Źródło podaje, że Rozwadza leżała już wówczas w powiecie strzeleckim, należała do parafii w Jasionie, liczyła 43 domy i 271 mieszkańców. W uwagach wymieniono również trzy folwarki oraz młyny, w tym m.in. Thierbergshof, Carolinenhof, Schlossmühle i Riedermühle. Córka Karola Magnusa, Maria von Schimony (1806-1865), w 1830 r. wyszła za Hiacynta Ernesta hrabiego von Strachwitz. Z tym zapewne należy łączyć pojawienie się rodziny von Strachwitz w dziejach Rozwadzy. Według opracowania Johanna Georga Kniego z 1830 r. Rozwadza liczyła 56 domów, pałac oraz folwark, a właścicielem majątku był Franz hrabia von Strachwitz. W wydaniu z 1845 r. podano, że posiadłość należała do Franza Grünerta. Z jego inicjatywy w 1854 r. miała powstać w Rozwadzy cukrownia. W 1855 r. dobra kupił Franz Eduard Bercht, kupiec z Berlina. Księgi adresowe właścicieli ziemskich potwierdzają jego obecność w Rozwadzy już od połowy XIX w. Bercht nie był wyłącznie właścicielem ziemskim, lecz także przedsiębiorcą przemysłowym. Posiadał cukrownię w Rozwadzy, a także cukrownię w Reńskiej Wsi. Zakład w Rozwadzy zatrudniał według późniejszych przekazów ponad 150 robotników, co czyniło go znaczącym przedsiębiorstwem przemysłowym w tej części Górnego Śląska. Według księgi adresowej właścicieli ziemskich z 1886 r. majątek w Rozwadzy obejmował 570 ha, z czego 253 ha stanowiły grunty orne, 58 ha łąki, 17 ha pastwiska, 116 ha lasy, a około 26 ha zajmowały zabudowania gospodarcze, drogi i nieużytki. Przy folwarku funkcjonowała cukrownia oraz nowoczesne gospodarstwo rolne. Hodowano 42 konie, 128 sztuk bydła, w tym 64 krowy mleczne, około 1100 owiec oraz 20 świń. Roczny dochód katastralny majątku wynosił 6249 marek. Po śmierci Franza Eduarda Berchta majątek przeszedł na jego spadkobierców. W 1894 r. dobra liczące 519 ha należały do dziedziców Berchta. Na początku XX w. Rozwadza znalazła się w rękach rodziny von Schweder. Właścicielką była Hedwig von Schweder z domu Bercht, zapewne córka lub bliska krewna Franza Eduarda Berchta. Jej mąż, Albert von Schweder, zawodowy oficer armii pruskiej, uczestnik wojny francusko-pruskiej 1870–1871, występuje w księgach adresowych jako administrator majątku. Według lokalnej tradycji miał on ufundować w Rozwadzy kościół ewangelicki jako wotum za szczęśliwy powrót z wojny. Rodzinę von Schweder wzmiankowano do 1926 r. W 1930 r. właścicielem dóbr w Rozwadzy, liczących około 500 ha, był malarz Robert Friedrich Karl Scholz z Berlina-Grunewaldu. Przed 1937 r. powierzchnia majątku wzrosła do około 533,5 ha. W 1937 r., w ramach germanizacji nazw miejscowości, Rozwadza otrzymała nazwę Annengrund. Prawdopodobnie Robert Scholz pozostał właścicielem majątku do końca drugiej wojny światowej. Po 1945 r. majątek został znacjonalizowany i przeszedł na własność Państwowych Gospodarstw Rolnych. Karta ewidencyjna pałacu wskazuje, że w latach pięćdziesiątych budynek pozostawał w dobrym stanie technicznym. Został wówczas zaadaptowany na Zakład Specjalny dla Dorosłych podlegający Ministerstwu Pracy i Opieki Społecznej. Dopiero później obiekt utracił swoje pierwotne funkcje. W 1984 r. użytkownikiem pałacu i parku było Przedsiębiorstwo Usług Technicznych PGR w Rozwadzy. Jednym z użytkowników majątku miała być również Huta Pokój w Świętochłowicach. Na początku lat 90. XX w. zabudowania stały się własnością Gminy Zdzieszowice, która sprzedała pałac prywatnemu inwestorowi. W budynku miał powstać hotel i restauracja, jednak nigdy nie podjęto prac budowalnych, ani nawet zabezpieczających. Pomimo wpisu do rejestru zabytków stan techniczny pałacu po 1989 r. systematycznie się pogarszał. W kwietniu 2009 r. właścicielka otrzymała od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pierwsze zalecenia dotyczące zabezpieczenia obiektu. Ponieważ nie zostały one wykonane, w styczniu 2010 r. Sąd Rejonowy w Kędzierzynie-Koźlu nałożył na właścicielkę grzywnę za niewykonanie decyzji konserwatorskich. W maju 2010 r. doszło do zawalenia fragmentu jednej ze ścian pałacu, co zmusiło konserwatora do wydania kolejnego nakazu wykonania pilnych prac zabezpieczających. Decyzję tę utrzymał następnie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a w listopadzie 2010 r. również Wojewódzki Sąd Administracyjny. Po ponownym rozpoznaniu sprawy w lipcu 2011 r. sąd administracyjny ponownie przyznał rację organom ochrony zabytków. W sierpniu 2011 r. prowadzenie postępowania przejęło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które na początku 2013 r. wszczęło postępowanie egzekucyjne. W maju 2013 r. sprawę przekazano wojewodzie opolskiemu, natomiast miesiąc później ponownie przejął ją Opolski Wojewódzki Konserwator Zabytków. Wieloletni spór administracyjny pomiędzy właścicielem a organami ochrony zabytków nie doprowadził jednak do przeprowadzenia kompleksowego remontu obiektu, który nadal pozostaje w stanie postępującej ruiny. Zrujnowany pałac w dalszym ciągu jest własnością prywatną, można go zobaczyć z zewnątrz, z pewnej odległości.
Pałac na zdjęciach z marca 2023 r.
Pałac
Pałac w Rozwadzy, nazywany dawniej również zameczkiem, powstał w pierwszej połowie XIX wieku. Został wymieniony w opisie miejscowości z 1830 r. Był to budynek trzyskrzydłowy, parterowy. Najprawdopodobniej około 1861 r. starszą siedzibę gruntownie przebudowano w modnym wówczas stylu neogotyckim. Autorem projektu był młody architekt Carl Heintze (ur. 1835 r.), pochodzący z rodziny mistrzów murarskich z Ujazdu. Studiował architekturę w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, gdzie został immatrykulowany w 1854 r. Projekt pałacu został opublikowany w 1866 r. w berlińskim czasopiśmie Architektonisches Skizzen-Buch, gdzie zamieszczono elewacje, rzuty obu kondygnacji oraz przekrój budynku. Plansze podpisano nazwiskiem autora projektu – C. Heintzego. Co ciekawe Heintze uznawany jest również za autora projektu pątniczego kościoła p.w. Nawiedzenia NMP w rodzimym Ujeździe, który wybudowano w latach 1858-1862. Rezydencja w Rozwadzy po przebudowie składała się z trzech skrzydeł. Skrzydła boczne były jednotraktowe, centralne składało się z obszernego holu połączonego z główną klatką schodową. Budynek rozplanowano na rzucie podkowy (litery „U”), z niewielkim wewnętrznym dziedzińcem otoczonym drewnianymi krużgankami wspartymi na słupach. Dziedziniec z czwartej strony zamykał mur ozdobiony neogotyckim detalem. Pałac był budynkiem murowany z cegły, pierwotnie potynkowanym, dwukondygnacyjnym, nakryty był dachami dwuspadowymi. Fasada ośmioosiowa, z centralnym pozornym ryzalitem, mieszczącym główne wejście, poprzedzone portykiem kolumnowym, podtrzymującym balkon na wysokości drugiej kondygnacji. W pozostałych elewacjach również wzniesiono centralne pozorne ryzality. Zniszczone elewacje zachowały część neogotyckich detali architektonicznych: sterczyny, krenelaż, nadokienniki, fryz kostkowy. Wnętrza przebudowane po drugiej wojnie światowej, w układzie jednotraktowym, z korytarzem od strony dziedzińca. Mimo późniejszych przekształceń wnętrz budynek zachował układ z niewielkim dziedzińcem pośrodku, stanowiący jedno z jego najbardziej charakterystycznych rozwiązań architektonicznych. Już w latach osiemdziesiątych XX w. stan pałacu był bardzo zły. Karta ewidencyjna parku z 1984 r. informowała, że budynek nie był zamieszkany i groził ruiną. Na skutek długoletnich przecieków dachu zniszczeniu uległy drewniane stropy, podłogi, schody oraz inne elementy konstrukcyjne. Uszkodzone były również attyka i wieżyczki. W 1983 r. ówczesny użytkownik ograniczył się jedynie do wymiany więźby dachowej i prowizorycznego pokrycia dachu papą, co nie rozwiązało problemów technicznych. W 2010 r. zawaleniu uległ jeden z narożników pałacu. Na zdjęciu zamieszczonym w książce Marka Gaworskiego, Zamki pałace i dwory Opolszczyzny (wydanie 2007 rok) był on jeszcze cały.
Projekt przebudowy pałacu z czasopisma z 1866 r.
Źródło: Architektonisches Skizzen-Buch, Jahrgang 1866, Heft IV-V, Blatt VI i VI, Berlin, Verlag von Ernst & Korn.
Pałac otacza park krajobrazowy o obecnej powierzchni około 5 ha. Analiza dendrologiczna wykonana podczas sporządzania karty ewidencyjnej wykazała jednak, że początki założenia parkowego mogą sięgać już drugiej połowy XVIII wieku, a więc okresu wcześniejszego niż obecny pałac. Dzisiejszy układ kompozycyjny z osią widokową skierowaną ku zachodowi ukształtowano prawdopodobnie w pierwszej połowie XIX wieku. Kolejny etap przekształceń nastąpił pod koniec XIX stulecia, kiedy uzupełniono drzewostan i dostosowano kompozycję do neogotyckiej rezydencji. Według danych z 1937 r. park zajmował około 7,5 ha, co oznacza, że był wówczas znacznie większy niż obecnie. Po 1945 r., podobnie jak pałac, park pozbawiony został systematycznej pielęgnacji. Zatarciu uległa część pierwotnego układu kompozycyjnego, choć nadal czytelne pozostają główne elementy dawnego założenia krajobrazowego.
Zabytki w Rozwadzy
Do rejestru zabytków w Rozwadzy wpisano zespół pałacowy: pałac (5.07.1965 r., nr rej.: 1007/65) i park (3.07.1985 r., nr rej.: 127/85).
Informacje praktyczne i dojazd:
Dojazd komunikacją publiczną do Rozwadzy zapewniają autobusy PKS kursujące między innymi z Gogolina, Kędzierzyna – Koźla, Krapkowic i Zdzieszowic. Ze względu na ilość połączeń polecam dojazd przez Zdzieszowice. Do miasta można dotrzeć pociągiem np. z Gliwic, z przesiadką w Kędzierzynie – Koźlu. Podróżującym samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 w kierunku Wrocławia do węzła Krapkowice. Następnie z Krapkowic należy wyjechać DK 423 w stronę Kędzierzyna – Koźla. Rozwadza leży przy tej ostatniej trasie. W miejscowości należy skręcić w lewo, w drogę prowadzącą prosto do ruin pałacu. Odległość: w jedną stronę około 75 km. Na miejscu nie ma problemu z zaparkowaniem samochodu.
Damian Dąbrowski,
Kwiecień 2011, aktualizacja kwiecień 2023 r.
