Powiat jaworski, gmina Męcinka
(nazwa niemiecka Malitsch, Kreis Jauer)
Zabytki w Małuszowie
Do rejestru zabytków w Małuszowie zostały wpisane: pałac (nr rej.: A/3503/779 z 8.10.1960 r.) i park (nr rej.: A/3132/545/L z 7.05.1980 r.). Ponadto w ewidencji zabytków uwzględniono m.in. kolejne zabudowania zespołu pałacowo-parkowego z folwarkiem: budynek mieszkalny, budynek mieszkalno-gospodarczy, stajnie, cielętnik, oborę, dwie stodoły.
Miejscowość wzmiankowano po raz pierwszy w 1202 r. Początki rezydencji sięgają początku XVII wieku, kiedy to powstał pierwotny dwór wzniesiony przez rodzinę von Abschatz. Była to stosunkowo skromna siedziba, jednak w XVIII wieku została gruntownie przebudowana, co całkowicie zmieniło jej charakter. W wyniku tej przebudowy budowla uzyskał formę reprezentacyjnej rezydencji o rzucie podkowy, typowym dla założeń barokowych i późnobarokowych. W tym okresie ukształtowano także bardziej okazałą kompozycję przestrzenną, nadając budowli cechy architektury pałacowej oraz wprowadzając symetryczny układ wnętrz z reprezentacyjną klatką schodową i układem pomieszczeń podporządkowanym osiowości całego założenia. W końcu XVIII wieku majątek przeszedł w ręce barona von Richthofena, a następnie księcia Ludwiga von Hessen, który odegrał istotną rolę w ukształtowaniu otoczenia pałacu, zakładając wokół niego ogród romantyczny. Kolejnym właścicielem został król bawarski Ludwik I, co podniosło znaczenie majątku. W dniu 30 stycznia 1842 roku dobra nabył Heinrich von Sprenger. W rękach jego potomków włości pozostały do końca II wojny światowej. Na początku XX wieku, w 1912 roku, na zlecenie Heinricha von Sprengera dokonano kolejnych przekształceń architektonicznych – dobudowano kamienny portyk od strony placu oraz ryzalit zachodni, co wzbogaciło bryłę pałacu i podkreśliło jego reprezentacyjny charakter.
Pałac murowany, o cechach barokowo-klasycystycznych, z wyraźnie zaznaczonym układem skrzydeł tworzących dziedziniec. Wnętrza miały charakter reprezentacyjny, z centralnie usytuowaną klatką schodową oraz szeregiem pomieszczeń ułożonych symetrycznie względem głównej osi budynku. Całość otaczało rozległe założenie parkowe o charakterze krajobrazowym, które w XIX wieku uległo przekształceniu w stylu naturalistycznym. Park ten był rozległy i zróżnicowany, obejmował dwa stawy o nieregularnych kształtach, liczne polany widokowe oraz starodrzew, w tym okazałe lipy liczące nawet ponad 200 lat. Istnieją przesłanki, że wcześniej w tym miejscu funkcjonował ogród barokowy, na co wskazuje usytuowanie pałacu i stawu na jednej osi kompozycyjnej, jednak jego elementy nie zachowały się do czasów późniejszych. W XIX wieku w pobliżu założenia, choć już poza ścisłym terenem parku, wzniesiono także kościół z czerwonej cegły (lata 1861–1862), który stał się ważnym elementem krajobrazu okolicy.
Ostatnim prywatnym właścicielem państwa stanowego Małuszów był rotmistrz Heinrich Ernst Oswald von Sprenger, wzmiankowany w 1937 r. Jego ogromne włości liczyły 4844 ha, z czego na sam majątek Małuszów przypadało zaledwie 250 ha, w tym około 13 ha parku i ogrodu. Po II wojnie światowej posiadłość przejęło państwo polskie. Brak odpowiedniego użytkowania oraz opieki doprowadził do stopniowej degradacji obiektu. Funkcjonujący w majątku PGR Małuszów w części pałacu ulokował biura i mieszkania pracowników. Z czasem uległy zniszczeniu wnętrza budynku, w tym stropy i elementy konstrukcyjne, a także detale architektoniczne. W latach 80. XX wieku pałac należący do Stacji Hodowli Roślin Ogrodniczych w Snowidzy znajdował się w stanie znacznego zniszczenia – posiadał głównie mury zewnętrzne, natomiast duże partie dachu były zawalone, a wnętrza są w dużej mierze zdewastowane. Widoczne są również ślady zawilgocenia oraz brak odpowiedniej izolacji przeciwwilgociowej, co dodatkowo pogarsza stan techniczny budowli. Choć podejmowano prace zabezpieczające, mające na celu ochronę pozostałości obiektu przed dalszą degradacją, pałac długi czas pozostawał niezagospodarowany. W latach 90. XX w. zabytek znalazł się w gestii AWRSP. Następnie został sprywatyzowany. Inwestor rozpoczął prace remontowe, planując przeznaczenie pałacu na hotel. Wymieniono dach budynku, odnowiono elewacje. Niestety adaptacja nie została ukończona. Zabytek pozostaje nieużytkowany. Budynek choć zabezpieczony przed wejściem powoli niszczeje.
Małuszów położony jest około 7 kilometrów na północ od Jawora. Dojazd DW 333 i 320. Trasy te w kierunku Legnicy prowadzą przez środek Małuszowa. Zespół pałacowo-parkowy znajduje się na wschodnim krańcu miejscowości. Dokładna lokalizacja pałacu:
51.112916324102564, 16.17957824120638
Damian Dąbrowski,
Marzec 2026 r.
