Powiat nyski, gmina Korfantów
(nazwa niemiecka: Klein Schnellendorf, Kreis Falkenberg)
Rys historyczny i stan obecny:
Przydroże Małe jest miejscowością o średniowiecznym rodowodzie, historycznie ściśle związaną z sąsiednim Przydrożem Wielkim. W źródłach obie osady długo występowały pod wspólną nazwą Schnellendorf. Georg Machate, autor opracowania poświęconego dziejom obu miejscowości, uważał, że Przydroże Małe mogło rozwinąć się na miejscu starszej osady słowiańskiej, podczas gdy Przydroże Wielkie otrzymało bardziej regularny układ wsi kolonizacyjnej. Zwarty plan Przydroża Małego, skupionego wokół dawnego folwarku, miał według niego świadczyć o wcześniejszym pochodzeniu tej części osady. W XV i XVI w. Przydroże Małe należało do Dluhomilów, śląskiej rodziny szlacheckiej posiadającej rozległe dobra w okolicach Korfantowa. W 1539 r. Katarzyna Dluhomil sprzedała miejscowość Kasprowi Schoffowi zwanemu Gotsch. W 1617 r. jako właściciel wymieniany był baron Krzysztof Kochcicki, starosta otmuchowski. Pod koniec XVII w. Przydroże Małe wraz z Przydrożem Wielkim i Pleśnicą należało do hrabiego Rzeszy Johanna Friedricha von Herbersteina. Właściciel połączył dobra w niepodzielny fideikomis. Testamentem z 29 kwietnia 1699 r. ustanowił fundację w wysokości 1700 guldenów przeznaczoną dla poddanych z trzech należących do niego miejscowości. Dochody z kapitału miały wspierać miejscową ludność, początkowo między innymi przez zmniejszenie jej obciążeń podatkowych. W XVIII w. dobra przeszły w ręce rodu von Stahrenberg, identyfikowanego zwykle ze Starhembergami. Friedrich Albert Zimmermann w opisie z 1783 r. jako właściciela obu Przydroży wymienił hrabiego Alojzego von Stahrenberga. Podkreślił przy tym, że były to dwie odrębne wsie. W Przydrożu Wielkim znajdowały się folwark i młyn wodny, natomiast w Przydrożu Małym stały pański dom mieszkalny, drugi folwark, katolicka kaplica oraz szkoła. Miejscowość liczyła wówczas 29 zagrodników, czterech chałupników i 281 mieszkańców. Wśród kolejnych właścicieli Machate wymieniał hrabiego von Borettę. Miał on założyć szkołę w Przydrożu Małym, wznieść dla niej budynek i utrzymywać pierwszego nauczyciela. W 1806 r. z majątkiem związana była również owdowiała hrabina von Corrinsky. Na początku XIX w. fideikomis przeszedł do hrabiów von Auersperg. Zestawienie z 1819 r. wymienia hrabiego von Auersperga jako właściciela dominium, do którego należały Przydroże Małe i Przydroże Wielkie. Również Johann Georg Knie w opracowaniach z 1830 i 1845 r. potwierdził, że dobra pozostawały własnością tego rodu i miały charakter fideikomisu. W 1830 r. w Przydrożu Małym znajdowały się zamek lub pałac oraz położona w polu tak zwana Kaplica Szwedzka. W połowie XIX w. miejscowość liczyła 82 domy i 477 mieszkańców. W opracowaniu z 1845 r. oprócz pałacu wymieniano folwark, katolicką szkołę, gorzelnię oraz hodowlę liczącą około 600 owiec merynosów. Przy folwarku funkcjonowała także tak zwana Kaplica Szwedzka, związana później z rozwijającym się miejscem pielgrzymkowym. W 1854 r. dawne dobra fideikomisowe w Przydrożu Małym przeszły w ręce lejtnanta Hermanna Henzego. Księga adresowa z 1856 r. wymienia go jako właściciela Klein Schnellendorf. Następnie majątek należał do radcy Lütticha, którego nazwisko pojawia się w księgach adresowych w latach sześćdziesiątych XIX w. Felix Triest w 1865 r. opisał Przydroże Małe jako duży majątek rycerski należący do radcy Lütticha. Dobra obejmowały około 1802 mórg, w tym 691 mórg gruntów ornych, 19 mórg łąk i aż 867 mórg lasów. Przy majątku działała gorzelnia parowa. Było to więc wówczas rozległe gospodarstwo, wyraźnie większe od usamodzielnionego już majątku w Przydrożu Wielkim. W 1868 r. posiadłość kupiła rodzina Blomeyerów, która pozostała w Przydrożu Małym aż do zakończenia drugiej wojny światowej. Pierwszym przedstawicielem rodu związanym z majątkiem był Otto Blomeyer. W księdze adresowej z 1894 r. występował jako właściciel ziemski i starszy ziemski, czyli członek samorządu stanowego ziemiaństwa. Dobra obejmowały wówczas około 576 ha, w tym 404 ha pól, 45 ha łąk i około 124 ha lasów. Przy folwarku działała gorzelnia, a gospodarstwem zarządzał inspektor. W 1926 r. właścicielem był nadal Otto Blomeyer. Majątek liczył około 577 ha, z czego 404 ha przypadały na grunty orne, 47 ha na łąki, 118 ha na lasy, a pozostałą część zajmowały wody, park, ogród i zabudowania. W gospodarstwie prowadzono hodowlę bydła oraz uprawę ziemniaków i buraków, wykorzystywanych między innymi przez miejscową gorzelnię. W 1937 r. dobra należały do Wilhelma Blomeyera, również pełniącego funkcję starszego ziemskiego. W zestawieniu podkreślono, że majątek znajdował się w rękach rodziny od 1868 r. Jego powierzchnia wynosiła około 559 ha, w tym 381 ha pól, 46 ha łąk, 107 ha lasów oraz sześć hektarów parku i ogrodów. Około 160 ha gruntów było wydzierżawionych, a pięć hektarów użytkował Hans Blomeyer, prowadzący szkółkę drzew owocowych i ozdobnych. Przy majątku nadal funkcjonowała gorzelnia, a w hodowli dominowało czarno-białe bydło nizinne. Rodzina Blomeyerów była więc właścicielem Przydroża Małego przez niemal osiemdziesiąt lat. W przeciwieństwie do niewielkiego majątku w Przydrożu Wielkim, który często zmieniał właścicieli i został rozparcelowany w okresie międzywojennym, tutejsze dobra zachowały do 1945 r. znaczny areał i charakter dużego gospodarstwa ziemiańskiego.
Pałac w Przydrożu Małym jest budowlą o złożonej historii. Jego najstarsza część powstała prawdopodobnie w pierwszej połowie XVIII w., być może około 1730 r., w okresie, kiedy majątek należał do rodziny von Stahrenberg. Pewne jest natomiast, że w 1783 r. Zimmermann wymienił w Przydrożu Małym pański dom mieszkalny. W 1830 i 1845 r. Knie określał znajdujący się tutaj budynek już jako Schloss. Zachowana rezydencja może więc zawierać fragmenty osiemnastowiecznej siedziby, choć została później znacznie przekształcona. Pałac jest budynkiem murowanym z cegły, otynkowanym, wzniesionym na planie zbliżonym do prostokąta. Ma dwie kondygnacje i nakrywa go wysoki dach czterospadowy. Elewacja frontowa, zwrócona ku wschodowi, otrzymała na osi płytki, trzyosiowy pseudoryzalit. W jego przyziemiu umieszczono kamienny portal z kartuszem herbowym. W połowie XIX w., zapewne jeszcze w czasach Auerspergów albo jednego z pierwszych właścicieli po zniesieniu fideikomisu, rezydencję poddano gruntownej przebudowie. Do korpusu dostawiono czworoboczną wieżę, a elewacje otrzymały elementy neoromańskie i neogotyckie. Z tego okresu pochodzą między innymi arkadowy fryz podokapowy, kamienne obramienia części otworów oraz dekoracyjne opracowanie narożników wieży. Pomimo dziewiętnastowiecznej modernizacji budynek zachował tradycyjny, dwutraktowy układ wnętrz z sienią umieszczoną na osi. Część pomieszczeń nakrywały sklepienia kolebkowe z lunetami, inne miały stropy i sufity z fasetami. Dawne wyposażenie rezydencji nie przetrwało. Pałac był centralnym elementem rozległego zespołu folwarcznego. Od zachodu i południa otaczał go niewielki park krajobrazowy ze starodrzewem. Założenie odgradzał kamienny mur, w którego ciągu zachowała się neogotycka baszta. Oprócz budynków gospodarczych i gorzelni do majątku należały rozległe pola, łąki, lasy, ogrody oraz szkółka drzew prowadzona w okresie międzywojennym przez Hansa Blomeyera.
Po zakończeniu drugiej wojny światowej majątek Blomeyerów został przejęty przez państwo. Zabudowania folwarczne wykorzystywało miejscowe gospodarstwo rolne, natomiast pozbawiony odpowiedniej opieki pałac stopniowo popadał w ruinę. Zniszczeniu uległo wyposażenie wnętrz, a pogarszający się stan dachów i stropów zaczął zagrażać istnieniu budynku. W latach 1982–1986 przeprowadzono remont zabezpieczający. Wymieniono część stropów i konstrukcji dachowej, a dach pokryto blachą cynkową. Prace nie przywróciły rezydencji dawnej świetności, ale powstrzymały postępującą destrukcję i prawdopodobnie ocaliły ją przed całkowitym zniszczeniem. W późniejszych latach pałac przeszedł w ręce prywatne. W roku 2009 obiekt był już w rękach prywatnego inwestora. Pałac został zabezpieczony przed dostępem, jednak przez długi czas nie podjęto jego kompleksowego remontu. Dawne zabudowania gospodarcze miały odrębny stan własnościowy, co dodatkowo utrudniało uporządkowanie historycznego zespołu. W 2023 r. rezydencja pozostawała własnością prywatną, zabezpieczoną przed wejściem, jednak w dalszym ciągu nie prowadzono w niej prac remontowych. Dziękuję opiekunowi zabytku za możliwość wejścia na teren wokół i wykonanie zdjęć. Niestety po raz kolejny nie mogłem zobaczyć wnętrz rezydencji.
Zdjęcia pałacu w Przydrożu Małym z kwietnia 2023 r.
Informacje praktyczne i dojazd:
Dojazd komunikacją publiczną teoretycznie jest możliwy, ale ze względu na liczne przesiadki nie polecam go. Do Przydroża Małego kursują rzadko PKS-y z Nysy i Prudnika, a by dostać się do któregoś z tych miast trzeba najpierw dotrzeć pociągiem z Gliwic do Kędzierzyna – Koźla, gdzie można przesiąść się w kolejny pociąg, który do Nysy jedzie przez Prudnik. Wybierającym podróż samochodem proponuję jechać z Gliwic autostradą A4 do węzła w Krapkowicach, następnie DK 409 do Dębiny i dalej DK 414 do Białej, gdzie należy skręcić w prawo w lokalną drogę, która przez Śmicz i Pleśnicę prowadzi do Przydroża Małego. Odległość: w jedną stronę około 100 km. Na miejscu nie ma dobrego parkingu, samochód proponuję zostawić na poboczu drogi. Będąc w Przydrożu Małym warto zobaczyć kościół odpustowy MB Bolesnej, przy którym znajdują się stacje Drogi Krzyżowej, znane jako Kalwaria na Szwedzkiej Górce.
Damian Dąbrowski,
Październik 2009 r., aktualizacja: kwiecień 2023 r.
Pałac w Przydrożu Małym w 2009 r.
