Powiat nyski, gmina Korfantów
(nazwa niemiecka Gross Schnellendorf, Kreis Neisse)
Zabytki w Przydrożu Wielkim
Do rejestru zabytków w Przydrożu Wielkim zostały wpisane: park dworski (nr rejestru 135/49, decyzja z 20 stycznia 1949 r.), kaplica cmentarna z 1823 r (decyzja 627/59 z 13 listopada 1959 r., decyzja uzupełniająca 1093/65 z 1 sierpnia 1965 r.). Dwór przy nr 60 został ujęty w gminnej ewidencji zabytków. Karta ewidencyjna zespołu nie została dotychczas udostępniona w serwisie zabytek.pl.
Początki Przydroża Wielkiego sięgają średniowiecza. W sporządzonym około 1305 r. rejestrze dziesięcin biskupstwa wrocławskiego miejscowość została wymieniona jako Predros sive Snellindorph. Liczyła wówczas czterdzieści łanów. Zestawienie słowiańskiej nazwy Predros z niemiecką Snellindorph wskazuje, że wieś mogła powstać w wyniku przekształcenia lub powiększenia starszej osady podczas średniowiecznej kolonizacji. Georg Machate w swym opracowaniu historii miejscowości uważał, że układ Przydroża Wielkiego przypomina typową wieś leśno-łanową, podczas gdy sąsiednie Przydroże Małe zachowało bardziej zwarty układ starszej osady skupionej wokół folwarku. Początkowo wioska należała do książąt opolskich, a po podziale księstwa w 1313 r. znalazła się w granicach księstwa niemodlińskiego. W 1327 r., wraz z innymi ziemiami śląskimi, została lennem Korony Czeskiej. W dokumentach z drugiej połowy XIV w. pojawia się miejscowy proboszcz Mikołaj ze Schnellendorfu, będący jednocześnie kanonikiem kolegiaty św. Bartłomieja w Głogówku. Świadczy to o istnieniu w Przydrożu parafii i świątyni już w średniowieczu. Według miejscowej tradycji kościół został zniszczony podczas najazdu husytów w 1428 r. Machate podchodził do tej opowieści ostrożnie. Husyci rzeczywiście przemieszczali się wówczas przez okolice Głogówka, Białej i Ścinawy Małej w kierunku Nysy, jednak wzmianka o parafii w Przydrożu z 1447 r. wskazuje, że zniszczenia nie mogły być całkowite albo świątynię szybko odbudowano. Z czasem parafia upadła, a mieszkańców przyłączono do kościoła w Korfantowie. W epoce nowożytnej Przydroże Wielkie i Przydroże Małe tworzyły wspólny kompleks dóbr. Pod koniec XVII w. należały do hrabiego Rzeszy Johanna Friedricha von Herbersteina, który ustanowił z nich fideikomis, czyli niepodzielny majątek rodowy. Testamentem z 29 kwietnia 1699 r. przeznaczył dla poddanych z Przydroża Wielkiego, Przydroża Małego i Pleśnicy kapitał w wysokości 1700 guldenów. Dochody z tej fundacji miały pomagać mieszkańcom, początkowo między innymi przez zmniejszenie obciążeń podatkowych. W XVIII w. dobra znajdowały się kolejno w rękach przedstawicieli rodzin von Stahrenberg, zapewne Starhembergów, oraz von Boretta. Z tym ostatnim właścicielem wiązano powstanie szkoły w Przydrożu Małym. W 1783 r. Friedrich Albert Zimmermann wymieniał jako właściciela obu wsi hrabiego Alojzego von Stahrenberga. W Przydrożu Wielkim znajdowały się wówczas pański folwark i młyn wodny, natomiast właściwy dom mieszkalny właściciela stał w Przydrożu Małym. Oznacza to, że obecny dwór w Przydrożu Wielkim nie jest pozostałością osiemnastowiecznej siedziby arystokratycznej. Na początku XIX w. majątek należał do hrabiów von Auersperg. Źródło z 1819 r. oraz opisy Johanna Georga Kniego z 1830 i 1845 r. potwierdzają, że Przydroże Wielkie i Małe nadal stanowiły wspólny fideikomis. W 1845 r. w Przydrożu Wielkim wymieniano folwark, 82 domy i 446 mieszkańców. We wsi działała szkoła wzniesiona w 1818 r., a na miejscu dawnej świątyni w 1831 r. zbudowano katolicką kaplicę, w której nabożeństwa odprawiano dwa razy w roku. Przełom w historii dóbr nastąpił w połowie XIX w. Po zniesieniu charakteru fideikomisowego majątek w Przydrożu Wielkim został oddzielony od Przydroża Małego i zaczął funkcjonować jako samodzielne dobro rycerskie. W 1851 r. hrabia von Auersperg sprzedał go Adolfowi Berlinerowi, a w 1857 r. kolejnym właścicielem został Theodor Schäfer. Opis Felixa Triesta z 1865 r. przedstawia majątek jako stosunkowo rozległe gospodarstwo. Obejmował on wówczas ogród, pola, łąki, pastwiska i znaczną powierzchnię lasów, łącznie 1272 morgi. Utrzymywano 13 koni, 53 sztuki bydła, 238 owiec i sześć świń. Wieś zamieszkiwali między innymi kmiecie, zagrodnicy i chałupnicy, a żyzne, gliniaste gleby wykorzystywano do uprawy pszenicy, żyta, jęczmienia, owsa, ziemniaków, lnu i rzepy. W 1868 r. dobra zostały wystawione na licytację. Nabył je kupiec W. Kohn z Nysy, który sprzedał część gruntów. Pozostałość majątku przejął następnie Oskar Stephan z Korfantowa. W księgach adresowych z lat siedemdziesiątych XIX w. jako właściciele pojawiają się również Stephan i Schäfer, co może wynikać z różnic pomiędzy datami sporządzenia poszczególnych wykazów albo z krótkotrwałych zmian własności. W 1878 r. majątek, liczący około 450 mórg, przeszedł w ręce właściciela wymienionego przez Machatego jako Schilder. W kolejnych latach dobra ponownie zmieniały posiadaczy. Adressbuch z 1886 r. podaje Richarda Schustera, a w 1894 r. właścicielem był już Paul Weiß. Najważniejszym wydarzeniem dla dziejów posiadłości była budowa w 1886 r. nowego dworu, określanego w miejscowej kronice mianem zamku lub pałacu. Data ta odpowiada formom architektonicznym zachowanego budynku. Ponieważ w tym samym roku Adressbuch wymienia jako właściciela Richarda Schustera, można przypuszczać, że to właśnie on był budowniczym rezydencji. Brak jednak bezpośredniego dokumentu potwierdzającego jego udział, dlatego kwestia ta wymaga ostrożności. Pod koniec XIX w. Przydroże Wielkie należało już do niewielkich majątków ziemskich. W 1886 r. dobra miały 123 ha, w tym 101 ha pól i 16 ha łąk. W 1894 r. ich powierzchnia wynosiła 130 ha. Częste zmiany właścicieli wskazują, że w drugiej połowie XIX w. z majątkiem nie związała się na dłużej żadna rodzina ziemiańska. Większa stabilizacja nastąpiła dopiero na początku XX w. Co najmniej od 1902 r. właścicielem był Hans Weberbauer, występujący również jako Johann Weberbauer. Majątek liczył około 137 ha. Prowadzono w nim hodowlę bydła holenderskiego, a później czarno-białego bydła nizinnego. W 1926 r. przy gospodarstwie zatrudniony był inspektor, a dobra obejmowały 105 ha pól, 20 ha łąk, dziesięć hektarów pastwisk oraz niewielki obszar leśny. Dnia 10 września 1927 r. Weberbauer sprzedał majątek Górnośląskiemu Towarzystwu Ziemskiemu w Opolu. Dobra zostały następnie rozparcelowane. Wydzielono kilka gospodarstw osadniczych oraz mniejsze działki dla mieszkańców. Przy dworze pozostała resztówka licząca około 60 ha, którą objął Arthur Walter, naczelnik miejscowego okręgu administracyjnego. Był on właścicielem resztówki zarówno w 1930, jak i w 1937 r. Parcelacja oznaczała ostateczny kres dawnego majątku rycerskiego w jego dziewiętnastowiecznym kształcie.
Dwór
Istniejący dwór został wzniesiony w 1886 r. Jest to budynek murowany z cegły, otynkowany, założony na planie wydłużonego prostokąta. Rezydencja jest podpiwniczona, parterowa, z użytkowym poddaszem ukrytym w wysokim dachu naczółkowym pokrytym dachówką. Zwarta bryła i oszczędna dekoracja nadają jej charakter bardziej okazałej siedziby właściciela gospodarstwa niż reprezentacyjnego pałacu. Elewacje posadowiono na wysokim cokole wykonanym z nieregularnych bloków kamiennych i uzupełnionym ceglanymi obramieniami otworów piwnicznych. Kondygnacje rozdziela prosty gzyms, natomiast pod okapem biegnie dekoracyjny fryz kostkowy. Prostokątne okna parteru otrzymały profilowane opaski, niewielkie wsporniki i trójkątne naczółki. Nad nimi umieszczono mniejsze, zamknięte półkoliście okna poddasza. Podobna kompozycja występuje na elewacjach szczytowych.Główne wejście znajduje się pośrodku dłuższej elewacji od strony ogrodu. Zostało zaakcentowane szerokim, przeszklonym otworem oraz trójkątnym frontonem. Na jego polu widoczny jest obecnie napis „AD 1881”. Nie musi on jednak oznaczać pierwotnej daty budowy; pozostaje w sprzeczności z przekazem kronikarskim wykorzystanym przez Georga Machatego, według którego nowy dwór powstał w 1886 r. Możliwe, że napis odtwarza inną, lokalną tradycję datowania albo został umieszczony podczas współczesnego remontu.
Dwór otacza niewielki park z zachowanym starodrzewem. Najbardziej okazałe drzewa rosną w pobliżu elewacji ogrodowej. Z dawnego zespołu folwarcznego zachowała się również część zabudowań gospodarczych, jednak obecne zagospodarowanie terenu zostało podporządkowane nowej funkcji obiektu. Po 1945 r. losy rezydencji nie są dobrze udokumentowane w dostępnych opracowaniach. Budynek przez wiele lat pozostawał zaniedbany, a jego otoczenie utraciło część dawnego układu. W ostatnich latach dwór został poddany gruntownemu remontowi. Odnowiono elewacje, dach, stolarkę okienną i kamienny cokół, a wnętrza przystosowano do współczesnego użytkowania. Obecnie mieści się w nim obiekt organizujący wesela i inne przyjęcia okolicznościowe. Dzięki przeprowadzonej renowacji niewielka dziewiętnastowieczna siedziba ziemiańska odzyskała reprezentacyjny wygląd i pozostaje jednym z najciekawszym zabytkiem Przydroża Wielkiego.
Przydroże Wielkie położone jest około 25 kilometrów na wschód od Nysy. Z miasta powiatowego dojazd zapewnia DW407 prowadząca do Korfantowa. Z Korfantowa do Przydroża Wielkiego prowadzi droga lokalna (ul. T. Kościuszki) przez Rączkę. Odrestaurowany dwór wraz z parkiem i folwarkiem znajdują się w północnej części wsi, w sąsiedztwie drogi z Korfantowa. Dokładna lokalizacja dworu:
50.46378719136183, 17.572644001782265
Damian Dąbrowski,
Lipiec 2026 r.
